Bilgi
Bir konuyu anlamamıza ve karar vermemize yardım eden içeriktir.
Örnek: “Okul servisi 07.40’ta geliyor.” Bu bilgi sayesinde kaçta hazır olman gerektiğine karar verirsin.
5. sınıf · 1. hafta · BTY.5.1.1
Sabah çalan alarm, okutulan otobüs kartı, akıllı tahtadaki ders, markette bipleyen kasa… Hepsi bilgiyle bir iş yapar. Bu hafta bu araçların ne olduğunu, nereden geldiğini ve hangi alanda kullanıldığını keşfediyoruz.
Isınma · Merak et
Aşağıda sıradan bir okul gününü saat saat izliyoruz. Her durumda bir araç bilgiyi alıyor, işliyor, saklıyor ya da birine iletiyor.
Sen de dünkü gününü düşün. Kaç tane bilişim aracı sayabilirsin? Her biri bilgiyle ne yaptı: aldı mı, hesapladı mı, sakladı mı, gönderdi mi?
Adım 1 · Temel kavramlar
Bu kelimeler bütün yıl karşına çıkacak. Tanımı ezberlemek yerine her birine kendi örneğini bulmaya çalış.
Bir konuyu anlamamıza ve karar vermemize yardım eden içeriktir.
Örnek: “Okul servisi 07.40’ta geliyor.” Bu bilgi sayesinde kaçta hazır olman gerektiğine karar verirsin.
Duygu, düşünce ve bilgilerin kişiler arasında paylaşılmasıdır.
Örnek: Öğretmenin sınıfa duyuru yapması, arkadaşına mesaj atman, bir resimle duygunu anlatman.
İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için geliştirdiği araç, yöntem ve sistemlerin tümüdür.
Örnek: Kalem, bisiklet, buzdolabı ve akıllı telefon birer teknolojidir. Teknoloji yalnızca bilgisayar demek değildir.
Bilginin elektronik araçlarla toplanması, işlenmesi, saklanması ve aktarılmasıyla ilgilenen alandır.
Örnek: Kütüphane bilgisayarı kitabın adını alır, rafını bulur, ödünç kaydını tutar ve sonucu ekranda gösterir.
Bilgi ve iletişim teknolojileri: bilgiyi işlemek ve insanlar arasında iletmek için kullanılan teknolojilerdir.
Örnek: Bilgisayar, tablet, akıllı telefon, internet, akıllı tahta.
Veri: “38,5”. Tek başına bir şey anlatmaz.
Bilgi: “Ateşim 38,5 derece, dinlenmeli ve doktora görünmeliyim.”
Ham veri işlenip anlam kazandığında bilgiye dönüşür. Bilgisayarlar da bütün gün bunu yapar.
“Bilişim” kelimesi Türkçede çok yenidir. 1971’de Prof. Dr. Aydın Köksal tarafından Fransızcadaki informatique kelimesinin karşılığı olarak önerildi. Yani bu kelime, büyük ihtimalle annenle babandan bile gençtir.
Adım 2 · İletişimin öğeleri
Her iletişimde bir gönderen, bir mesaj, bir yol ve bir alan vardır. Alıcı cevap verdiğinde döngü tamamlanır.
Geri bildirim: Arkadaşların “Tamam, hazırlanıyoruz!” dediğinde ileti yerine ulaşmış olur.
Kanal değişince iletişim de değişir. Aynı duyuru panoya asılınca yavaş ama kalıcıdır, mesaj grubuna yazılınca hızlıdır ama gözden kaçabilir.
Adım 3 · Bilişimin dört işi
Bir aracın bilişim aracı olup olmadığını anlamak için bilgiyle ne yaptığına bak. Bilişim araçları bu dört işten en az birini yapar.
| Durum | Topla | İşle | Sakla | Aktar |
|---|---|---|---|---|
| Okul kütüphanesi | Kitabın adı yazılır. | Kayıtlar arasında aranır. | Ödünç listesi tutulur. | Rafın yeri ekranda görünür. |
| Market kasası | Barkod okutulur. | Fiyatlar bulunur, toplam hesaplanır. | Satış ve stok kaydedilir. | Tutar ekranda görünür, fiş yazdırılır. |
| Hava durumu | İstasyonlar sıcaklığı ve rüzgârı ölçer. | Bilgisayarlar tahmin hesaplar. | Geçmiş ölçümler arşivlenir. | Tahmin telefonuna gelir. |
| Adımsayar saat | Kol hareketi algılanır. | Hareketten adım sayısı çıkarılır. | Günlük adım kaydı tutulur. | Sonuç telefona aktarılır. |
“İnternet yoksa bilişim de yoktur” doğru değildir. İnternetsiz bir bilgisayarda hikâye yazıp kaydettiğinde de bilgi toplanır (klavye), işlenir (düzenleme) ve saklanır (dosya). İnternet yalnızca aktarma yollarından biridir.
Adım 4 · Teknoloji ve bilişim ilişkisi
Teknoloji büyük bir çemberdir. Bilişim teknolojileri bu çemberin içinde, bilgiyle iş yapan araçların bulunduğu daha küçük bir çemberdir.
Buzdolabı hangi çemberde? Sıradan bir buzdolabı yalnızca teknolojidir. İçindekileri algılayıp telefona “Süt bitti” mesajı gönderen akıllı bir buzdolabı ise bilişim teknolojisi olur. Karar verirken aracın adına değil, bilgiyle ne yaptığına bak.
Adım 5 · Geçmişten günümüze
İnsanlar her çağda bilgiyi kaydetmek, hesaplamak ve paylaşmak istedi. Değişen tek şey bunu yapma yolu oldu. Yeşil noktalar Türkiye’den kilometre taşlarıdır.
Adım 6 · Dünü ve bugünü karşılaştır
Adil bir karşılaştırma üç adımda yapılır: Önce aynı ihtiyacı karşılayan iki araç seç. Sonra ortak yönlerini yaz. En son farklarını hız, maliyet, gereken araç ve kalıcılık açısından açıkla.
| İhtiyaç | Dün | Bugün | Ortak yönü | Farklı yönü |
|---|---|---|---|---|
| Uzaktaki biriyle haberleşmek | Mektup | E-posta, anlık mesaj | Yazılı haberleşme sağlar. | Mektup günlerce yolda kalır. Mesaj saniyeler içinde ulaşır ama cihaz ve internet ister. |
| Yazı yazmak | Daktilo | Kelime işlemci programı | Metin oluşturur. | Daktiloda hatayı silmek zordur. Programda düzeltmek, kopyalamak ve kaydetmek kolaydır. |
| Bilgi araştırmak | Ansiklopedi, kütüphane | Arama motoru, dijital kütüphane | Merak edilen bilgiye ulaştırır. | Ansiklopedi uzmanlarca kontrol edilir. İnternette bilginin doğruluğunu senin de kontrol etmen gerekir. |
| Yol bulmak | Kâğıt harita | Navigasyon uygulaması | Gideceğin yeri gösterir. | Navigasyon trafiğe göre yol önerir. Kâğıt haritanın şarjı bitmez, internet istemez. |
| Hesap yapmak | Abaküs | Hesap makinesi, tablolama programı | Sayılarla işlemi kolaylaştırır. | Abaküste her adımı kişi yapar. Elektronik araç sonucu anında verir. |
| Anıları saklamak | Filmli fotoğraf makinesi, albüm | Dijital fotoğraf, bulut | Görüntüyü saklar. | Filmde poz sayısı sınırlıydı ve fotoğrafı görmek için banyo gerekirdi. Dijital fotoğraf hemen görülür ama bir tuşla silinebilir. |
| Müzik dinlemek | Plak, kaset | Müzik uygulaması | Kayıtlı müziği dinletir. | Plak ve kaset elle taşınır. Uygulamada binlerce şarkı cebine sığar. |
Her zaman değil. Elektrik kesildiğinde kâğıt harita çalışmaya devam eder. Elle yazılmış bir mektup yıllarca saklanabilir. Karşılaştırırken “eski kötü, yeni iyi” demek yerine hangi durumda hangisinin işe yaradığını gerekçesiyle anlat.
Adım 7 · Kullanım alanlarına göre sınıflandır
Sınıflandırmak, benzer olanları aynı gruba koymaktır. Bilişim teknolojilerini hizmet ettikleri alana göre gruplayabiliriz.
Ders içeriği sunulur, notlar ve devamsızlık kaydedilir.
Hasta bilgisi saklanır, görüntüler bilgisayarda incelenir.
Konum ve sefer bilgisi işlenip yolculara aktarılır.
Toprak ve hava ölçümleri toplanır, sulama kararı verilir.
Fiyat ve hesap bilgisi işlenir, ödeme kaydedilir.
Ses, yazı ve görüntü kişiler arasında aktarılır.
Vatandaş kayıtları saklanır, hizmetler tek yerden verilir.
Ses ve görüntü düzenlenir, eserler paylaşılır.
Tableti tek bir alana koyamazsın. Nerede ve ne için kullanıldığına bakmalısın.
| Tablet nerede? | Ne yapıyor? | Alan |
|---|---|---|
| Sınıfta | E-kitap gösteriyor | Eğitim |
| Hastanede | Hasta bilgisini kaydediyor | Sağlık |
| Restoranda | Sipariş alıyor | Ticaret |
| Kargocuda | Teslim imzası alıyor | Ulaşım |
Bir örneği gruba koyarken kendine şu soruyu sor: “Bu araç burada kimin hangi ihtiyacını karşılıyor?”
Bazı örnekler iki gruba da girebilir. Önemli olan, neden o gruba koyduğunu bir cümleyle açıklayabilmendir.
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu sekiz maddeyi tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Yazılı sınavda bu tür açık uçlu sorular gelir. Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Bilgi, iletişim ve teknoloji kavramlarını birer örnekle açıklayınız. (10 puan)
Bilişim nedir? Bilişimin bilgiyle yaptığı dört işi yazınız. (10 puan)
Market kasasındaki barkod okuyucunun çalışmasını bilişimin dört işine göre açıklayınız. (10 puan)
“Her teknoloji bir bilişim teknolojisidir.” Bu cümle doğru mudur? Gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)
İnternet bağlantısı olmayan bir bilgisayarda hikâye yazıp kaydetmek bilişimle ilgili midir? Açıklayınız. (10 puan)
Mektup ile e-postayı bir ortak ve iki farklı yönüyle karşılaştırınız. (10 puan)
Bilişim teknolojilerinin kullanıldığı dört alanı yazıp her birine bir örnek veriniz. (10 puan)
Aynı tablet hem bir okulda hem de bir hastanede kullanılıyor. Bu tableti hangi alanlarda sınıflandırırsınız? Neden? (10 puan)
İletişimin öğelerini yazınız. Telefonla annenizi aradığınız bir durumda her öğeyi gösteriniz. (10 puan)
Matbaanın icadı bilginin yayılmasını nasıl değiştirmiştir? Açıklayınız. (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Dört kısa oyun var. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Soldan bir kavram seç, sonra sağdan onun tanımına dokun.
Hazır olduğunda bir kavram seç.
Bir karta dokun, sonra ait olduğu alanın kutusuna dokun. Amaç: hepsini ilk denemede doğru yerleştirmek.
Bir kart seçerek başla.
Bu gelişmeleri en eskiden en yeniye doğru sırala. Kartlara sırayla dokun; yanlış koyduğunu “Çıkar” ile geri al.
En eski gelişmeyi seçerek başla.
Kartları ikişer ikişer aç. Aynı ihtiyacı karşılayan eski ve yeni aracı eşleştir.
Herhangi bir karta dokun.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Bilgi, iletişim, teknoloji ve bilişim kavramlarını örnekle açıklayabiliyorum.
Bir aracın bilgiyle yaptığı işi (topla, işle, sakla, aktar) gösterebiliyorum.
Eski ve yeni bir aracı ortak ve farklı yönleriyle karşılaştırabiliyorum.
Bilişim teknolojilerini kullanım alanlarına göre gruplandırıp gerekçesini söyleyebiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Annene, babana ya da büyükanne ve büyükbabana şu üç soruyu sor. Cevapları defterine yaz ve derste paylaş.