Dijital sağlık
Dijital araçları beden ve ruh sağlığımızı koruyarak, dengeli biçimde kullanmaktır.
Örnek: Ödevini tabletle yapıp bitince kalkıp dışarıda oynamak.
5. sınıf · 2. hafta · BTY.5.1.2
Aynı tablet bir akşam ödevini bitirmene yardım eder, başka bir akşam uykunu kaçırır. Bu hafta teknolojinin iyi ve kötü yanlarını, bedenimize ve duygularımıza etkilerini, cihazları güvenle kullanmanın yollarını keşfediyoruz.
Isınma · Merak et
Ödevin yalnızca 30 dakika sürecekti. Bakalım akşam nasıl geçti?
30 dakikalık iş neden 2 saati aştı? Sorun tablette miydi, yoksa onu kullanma biçiminde mi? Senin de böyle bir akşamın oldu mu?
Adım 1 · Temel kavramlar
Her birini kendi hayatından bir örnekle düşün. Örneğini bulduğun kavramı unutmazsın.
Dijital araçları beden ve ruh sağlığımızı koruyarak, dengeli biçimde kullanmaktır.
Örnek: Ödevini tabletle yapıp bitince kalkıp dışarıda oynamak.
Bir günde telefon, tablet, bilgisayar ve televizyon karşısında geçirilen toplam zamandır.
Örnek: 1 saat ödev, 2 saat oyun, 1 saat dizi: toplam 4 saat ekran süresi.
Araçları ve çalışma ortamını vücudumuzu zorlamayacak biçimde düzenlemektir.
Örnek: Ekranı göz hizasına kaldırmak, ayakları yere basacak şekilde sandalyeyi ayarlamak.
Uzun süre ekrana bakınca gözlerde oluşan yanma, kuruma, sulanma ve bulanık görmedir.
Örnek: İki saat aralıksız oyun oynadıktan sonra gözlerini ovuşturman.
Sık gelen uyarıların dikkati dağıtması ve kişiyi yormasıdır.
Örnek: Her “ding” sesinde ödevi bırakıp telefona bakmak, sonra kaldığın yeri bulamamak.
Dikkatin bölündüğünde bıraktığın işe tam olarak geri dönmek zaman alır. Bir bildirime “sadece 10 saniye” baksan bile beynin işe yeniden ısınana kadar dakikalar geçebilir. Bu yüzden 30 dakikalık ödev 2 saate uzayabilir.
Adım 2 · Olumlu ve olumsuz yönler
Bıçak ekmek keser ama dikkatsiz kullanılırsa eli de keser. Teknoloji de böyledir: Kendisi iyi ya da kötü değildir. Nasıl, ne kadar ve ne amaçla kullandığımız sonucu belirler.
| Teknoloji | Olumlu yönü | Olumsuz yönü | Dengeli kullanım |
|---|---|---|---|
| İnternet | Bilgiye hızlıca ulaşırız, uzaktan öğreniriz. | Yanlış bilgi de aynı hızla yayılır. | Bilgiyi birden fazla güvenilir kaynaktan kontrol et. |
| Mesajlaşma uygulamaları | Ailemizle ve arkadaşlarımızla anında haberleşiriz. | Sürekli bildirim dikkati dağıtır; kırıcı mesajlar üzebilir. | Ödev ve uyku saatlerinde sessize al. Kırıcı bir mesajı yetişkine göster. |
| Dijital oyunlar | Problem çözme ve el-göz koordinasyonunu geliştirebilir. | Uzun süre oynamak uyku, ders ve hareket zamanını azaltır. | Süreyi baştan belirle, yaşına uygun oyun seç. |
| Video platformları | Kendi kendine yeni beceriler öğrenebiliriz. | Otomatik oynatma “bir video daha” dedirtir. | Ne izleyeceğine önceden karar ver, otomatik oynatmayı kapat. |
| Navigasyon | Kaybolmadan yol buluruz, zaman kazanırız. | Yön bulma becerimiz zayıflayabilir; şarj bitince çaresiz kalırız. | Ara sıra yolu kendin de takip et, tabelalara bak. |
| Akıllı saat | Adım ve nabız takibiyle harekete teşvik eder. | Sağlık bilgileri kişiseldir, yanlış ellere geçebilir. | Paylaşım ayarlarını bir yetişkinle birlikte kontrol et. |
Görme engelli biri ekran okuyucuyla metni dinleyebilir. İşitme engelli biri altyazıyla video izleyebilir. Konuşamayan biri tabletteki resimlere dokunarak derdini anlatabilir. Teknoloji, farklı ihtiyaçları olan insanların hayata katılmasını kolaylaştırır.
Her öğrencinin evinde bilgisayar ya da hızlı internet olmayabilir. Teknolojinin yararlarından herkesin eşit yararlanamamasına dijital eşitsizlik denir. Bir ödev ya da etkinlik düşünürken arkadaşlarının imkânlarını da hesaba kat.
Adım 3 · Beden sağlığına etkileri
Uzun ve dikkatsiz kullanım vücudun farklı bölgelerini yorar. İyi haber şu: Her birinin basit bir çözümü var.
Yanma, kuruma, sulanma, bulanık görme. Ekrana bakarken daha az göz kırparız.
20-20-20 kuralı: Her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca yaklaşık 6 metre uzağa bak. Bilinçli olarak göz kırp.
Telefona eğilerek bakınca baş öne düşer, boyun ve sırt kasları zorlanır.
Telefonu göz hizasına yaklaştır. Ekranı aşağıya değil karşına koy, sırtını dik tut.
Uzun süre kaydırmak, fare ve klavye kullanmak başparmakta ve bilekte ağrı yapabilir.
Bileğini düz tut, arada ellerini aç kapa ve esnet.
Kulaklıkla uzun süre yüksek sesle dinlemek işitmeye kalıcı zarar verebilir.
Sesi yarıdan fazla açma. Yanındaki kişi sesini duyuyorsa ses çok yüksektir.
Yatmadan önce ekrana bakmak beyni uyanık tutar, uykuya dalmayı zorlaştırır.
Yatmadan bir süre önce (örneğin 1 saat) ekranı bırak. Telefonu yatak odasının dışında şarj et.
Saatlerce oturmak kasları zayıflatır, kilo alımını ve yorgunluğu artırır.
Her saat başı kalk, biraz yürü. Gün içinde koşmaya, oynamaya zaman ayır.
Adım 4 · Ergonomi
Masanı ve sandalyeni bir kez doğru ayarlarsan vücudun saatlerce rahat eder. Şemadaki numaraları aşağıdaki açıklamalarla eşleştir.
Ekranı pencerenin tam karşısına ya da arkasına koyma; yansıma ve parlama gözü yorar. Oda çok karanlıkken parlak ekrana bakmak da gözü zorlar, ortamı aydınlat.
Adım 5 · Ruh sağlığına etkileri
Teknoloji bizi mutlu da edebilir, yorgun ve huzursuz da. Farkı, onu kullanırken neler hissettiğimize dikkat ederek görebiliriz.
Birçok uygulama, seni ekranda daha uzun tutmak için tasarlanır. Bu hileleri tanırsan kararı sen verirsin.
Şu durumları sık yaşıyorsan dengen bozulmuş olabilir:
Bir gün çok oynadın diye kendine “bağımlıyım” deme. Önemli olan uzun süredir devam eden bir alışkanlık olup olmadığıdır. Kontrol etmekte zorlanıyorsan bunu güvendiğin bir yetişkinle konuş ve birlikte uygulanabilir bir plan yapın.
Adım 6 · Fiziksel güvenlik önlemleri
Elektronik cihazlar elektrikle çalışır, ısınır ve pil taşır. Kullanım durumuna göre farklı önlemler alırız. Bu önlemleri dört grupta toplayabiliriz.
| Grup | Durum | Risk | Önlem |
|---|---|---|---|
| Elektrik | Kablonun dış kılıfı soyulmuş. | Elektrik çarpması, yangın | Kabloyu kullanma, prizden çekmesi için yetişkine haber ver. |
| Elektrik | Tek bir prize çok sayıda cihaz takılmış. | Aşırı ısınma, yangın | Prizi aşırı yükleme, çoklu prizleri birbirine bağlama. |
| Elektrik | Ellerin ıslak. | Elektrik çarpması | Elini kurulamadan prize ve şarj aletine dokunma. |
| Cihaz ve pil | Telefon şarjdayken çok ısınıyor. | Pil hasarı, yangın | Yastık ya da yorgan altında şarj etme, uygun şarj aleti kullan. |
| Cihaz ve pil | Telefonun arka kapağı kabarmış. | Şişmiş pil patlayabilir | Cihazı kullanma, şarja takma, yetişkine ver. |
| Sınıf ve ev düzeni | Bilgisayarın kablosu geçiş yolunda. | Takılıp düşme, cihazın düşmesi | Kabloları duvar kenarından geçir, toparla. |
| Sınıf ve ev düzeni | Klavyenin yanında meyve suyu var. | Sıvı dökülürse arıza, kısa devre | İçecekleri cihazlardan uzakta tut. |
| Yolda ve dışarıda | Yürürken mesaj yazıyorsun. | Çarpma, düşme, trafik kazası | Dur, kenara çekil, sonra yaz. |
| Yolda ve dışarıda | Karşıdan karşıya geçiyorsun, kulaklık takılı. | Korna ve araç sesini duymamak | Kulaklığı çıkar, etrafına bak. |
Bozuk bir cihazın içini açmaya, kabloyu kendin tamir etmeye çalışma. Sınıfta cihazları öğretmeninin yönergesine göre kullan, evde bir sorun görünce hemen bir yetişkine haber ver.
Etkinlik · Dijital denge planı
Kaydırıcıları hareket ettirerek okul gününü planla. Toplam 24 saat olmalı. Plan, uyku ve hareket gibi önemli ihtiyaçları karşılıyor mu, birlikte bakalım. Başlangıçta örnek bir gün yüklü.
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu sekiz maddeyi tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Dijital sağlık nedir? Neden önemlidir? (10 puan)
Bir bilişim teknolojisi seçerek iki olumlu ve iki olumsuz yönünü yazınız. (10 puan)
Ergonomi nedir? Bilgisayar başında doğru oturuş için üç kural yazınız. (10 puan)
Dijital göz yorgunluğunun belirtileri nelerdir? Korunmak için neler yapılabilir? (10 puan)
Bildirim yorgunluğu nedir? Ödev yaparken bunu önlemek için iki öneri yazınız. (10 puan)
Yatmadan önce uzun süre ekrana bakmanın uykuya etkisini açıklayınız. Ne yapılmalıdır? (10 puan)
Aşağıdaki durumlarda hangi güvenlik önlemini alırsınız? a) Kablonun kılıfı soyulmuş b) Telefon şarjdayken çok ısınıyor c) Sınıfta yerde kablo uzanıyor (10 puan)
Teknolojinin ruh sağlığımıza bir olumlu ve bir olumsuz etkisini örnekle açıklayınız. (10 puan)
“Teknoloji zararlıdır, hiç kullanmamalıyız.” görüşüne katılıyor musunuz? Gerekçenizi yazınız. (10 puan)
Arkadaşınız hem ödevini bir türlü bitiremediğini hem de boynunun ağrıdığını söylüyor. Bu iki sorun için ayrı ayrı çözüm öneriniz. (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Üç kısa oyun var. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Soldan bir sorun seç, sonra sağdan ona uygun çözüme dokun. Dikkat: Her sorunun çözümü farklı!
Hazır olduğunda bir sorun seç.
Her güvenlik önlemini ait olduğu gruba yerleştir. Bazı kartlar iki gruba da uyar.
Bir kart seçerek başla.
Her belirtiyi, vücudun etkilenen bölümüne yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Bir teknolojinin olumlu ve olumsuz yönlerini örnekle anlatabiliyorum.
Ekranın gözlere, duruşa ve uykuya etkilerini açıklayabiliyorum.
Çalışma alanımı ergonomiye uygun düzenleyebiliyorum.
Fiziksel güvenlik önlemlerini durumuna göre gruplandırabiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Bir gün boyunca ekran kullandığın her zamanı defterine bir tabloya yaz. Ertesi gün tabloya bakıp kendine bir hedef koy.