Kod Kâşifi · 6. hafta · 19–23 Ekim 2026

5. sınıf · 6. hafta · BTY.5.1.4 / BTY.5.1.5

Yapay zekâ ve bilgisayar sistemleri

Yapay zekâ hakkında internette her gün yeni bir haber çıkıyor. Hangisine güvenebiliriz? Bu hafta önce bilgi toplamayı ve kaynağı sorgulamayı öğreneceğiz, sonra yapay zekâyı çalıştıran makinenin, yani bilgisayar sisteminin parçalarını tanıyacağız.

Tema 1 · Bilişim teknolojilerinin hayatımızdaki yeri2 ders saati19–23 Ekim 2026

Isınma · Merak et

İki haber, hangisine güvenirsin?

Aşağıdaki iki haber hayalîdir. İkisini de dikkatle oku ve kendine sor: Bu bilgi nereden geliyor?

Haber A

“ŞOK! Yapay zekâ 2030’da bütün öğretmenlerin yerini alacak!!!”

Paylaşan: adı olmayan bir sosyal medya hesabı · Tarih yok · Kaynak gösterilmemiş · Altında “Hemen paylaş, herkes duysun!” yazıyor.

Haber B

“Araştırma: Öğretmenlerin bir kısmı ders hazırlığında yapay zekâ araçlarından yararlanıyor”

Yazan: bir üniversitenin eğitim bölümündeki araştırmacılar · Tarihi belli · Kaç öğretmenle görüşüldüğü yazıyor · Başka haber siteleri de aynı araştırmadan söz ediyor.

Hangi habere daha çok güvenirsin? Kararını verirken nelere baktın? En az üç ipucu yaz.

İpuçlarına bak
  • Yazar: A’nın yazarı belli değil; B’yi uzmanlar yazmış.
  • Tarih: A’da tarih yok; B’nin tarihi belli.
  • Kanıt: A hiçbir kanıt göstermiyor; B kaç kişiyle görüşüldüğünü söylüyor.
  • Dil: A büyük harf, ünlem ve “ŞOK” gibi korkutan kelimeler kullanıyor.
  • Başka kaynaklar: B’yi başka siteler de doğruluyor.

Adım 1 · Yapay zekâ hakkında bilgi toplama

Bilgiyi topla, kaynağı sorgula

Geçen hafta yapay zekâyla ilgili merak ettiğin sorular üretmiştin. Şimdi bu soruların cevabını arama zamanı. Ama dikkat: İnternetteki her bilgi doğru değildir.

Kaynak türüÖrnekGüvenilirlik
Resmî kurum siteleriUzantısı .gov.tr olan bakanlık ve kurum siteleriGenellikle güvenilir
Üniversite ve bilim siteleriUzantısı .edu.tr olan siteler, bilim dergileriGenellikle güvenilir
Ansiklopediler ve kitaplarBasılı ya da çevrim içi ansiklopedilerGenellikle güvenilir; tarihine bak
Haber siteleriBilinen gazete ve televizyon kanallarının siteleriBaşka kaynakla karşılaştır
Sosyal medya ve videolarKişisel hesaplar, kısa videolarDikkatli ol, mutlaka kontrol et

Kaynağı sorgulamanın beş sorusu

1. Kim yazdı?Yazarı ya da kurumu belli mi? Bu konuda uzman mı?
2. Ne zaman yazıldı?Bilgi güncel mi? Teknoloji çok hızlı değişir.
3. Kanıt var mı?Araştırma, sayı, uzman görüşü gösteriliyor mu?
4. Amacı ne?Bilgi vermek mi, bir şey satmak mı, korkutmak mı?
5. Başkası da söylüyor mu?En az iki farklı güvenilir kaynak aynı bilgiyi veriyor mu?
Yapay zekâ asistanları da kaynak değildir

Sohbet eden yapay zekâ araçları bazen gerçekmiş gibi görünen ama yanlış bilgiler üretebilir; buna kısaca “uydurma” diyebiliriz. Bir yapay zekâ aracından öğrendiğin bilgiyi mutlaka güvenilir bir kaynaktan kontrol et.

Notunu kaynağıyla al

Bulduğun bilgiyi defterine yazarken nereden aldığını da yaz: site adı, yazar, tarih. Böylece bilgini başkasına gösterebilir, sonra yeniden kontrol edebilirsin.

Karar oyunu

Kaynak dedektifi

Her durumda en doğru davranışı seç.

Adım 2 · Bilgisayar sistemi

Girdi, işlem, çıktı, depolama

Yapay zekâ uygulamaları da dahil her program bir bilgisayar sisteminde çalışır. Bilgisayar sistemi; bilgiyi alan, işleyen, sonucu gösteren ve saklayan parçalardan oluşur.

1 · GirdiBilgiyi alKlavyeyle yazarsın, kameraya bakarsın, mikrofona konuşursun.
2 · İşlemBilgiyi işleİşlemci hesaplar, karşılaştırır, karar verir.
3 · ÇıktıSonucu gösterEkranda görürsün, hoparlörden duyarsın, yazıcıdan alırsın.
4 · DepolamaSaklaDosyan kaydedilir, istediğin zaman yeniden açılır.
Örnek: Sesli asistana soru sormak

Girdi: Mikrofon sesini alır. İşlem: İşlemci ve yapay zekâ sorunu anlar, cevabı bulur. Çıktı: Hoparlörden cevap duyulur. Depolama: Uygulama ayarları ve geçmiş kaydedilir.

Bilgisayar sadece masadaki kutu değildir

Akıllı telefon, tablet, akıllı saat, oyun konsolu, ATM ve hatta akıllı televizyon da birer bilgisayar sistemidir. Hepsinde girdi, işlem, çıktı ve depolama vardır.

Adım 3 · Donanım ve yazılım

Dokunabildiğin ve dokunamadığın parçalar

Kavram

Donanım

Bilgisayar sisteminin elle tutulabilen, gözle görülebilen fiziksel parçalarıdır.

Örnek: Klavye, fare, ekran, işlemci, kulaklık.

Kavram

Yazılım

Donanıma ne yapacağını söyleyen, elle tutulamayan programlar ve komutlardır.

Örnek: İşletim sistemi, oyunlar, tarayıcı, ses düzenleme programı.

Kitap benzetmesi

Bir kitabın kâğıtları ve kapağı donanım gibidir; içindeki hikâye ise yazılım. Hikâye olmadan kitap boş sayfalardan ibarettir; kâğıt olmadan da hikâyeyi okuyamazsın. İkisi birlikte çalışır.

Kolay test

Bir parçanın donanım mı yazılım mı olduğunu anlamak için kendine sor: “Elimle dokunabilir miyim?” Dokunabiliyorsan donanım, dokunamıyorsan yazılımdır. Oyun CD’si donanımdır ama içindeki oyun yazılımdır!

Adım 4 · Donanım birimleri

Parçaları keşfet

Aşağıdaki çizimde bir bilgisayar sistemi var. Bir parçaya tıkla ya da dokun; adını, hangi gruba ait olduğunu ve görevini öğren. Kasanın içindeki parçalara da bak!

Bir parça seç

Çizimdeki parçalara dokun

Her parça girdi, işlem, çıktı ya da depolama birimlerinden birine aittir.

Giriş birimleri

  • Klavye, fare
  • Mikrofon, kamera
  • Tarayıcı, dokunmatik yüzey

Bilgisayara bilgi gönderir.

Çıkış birimleri

  • Ekran, projeksiyon
  • Hoparlör, kulaklık
  • Yazıcı

Sonucu bize gösterir ya da duyurur.

İşlem birimleri

  • İşlemci (CPU)
  • Bellek (RAM)
  • Anakart, ekran kartı

Bilgiyi işler ve parçaları birbirine bağlar.

Depolama birimleri

  • SSD, sabit disk
  • USB bellek
  • Hafıza kartı

Bilgiyi kalıcı olarak saklar.

Hem giriş hem çıkış

Telefonun ve tabletin dokunmatik ekranı hem görüntüyü gösterir (çıkış) hem de dokunuşunu algılar (giriş). Mikrofonlu kulaklık da hem giriş hem çıkış birimidir.

Biliyor muydun?

İlk ticari mikroişlemci 1971’de üretildi ve parmak ucu büyüklüğündeydi. Bugün telefonlarındaki işlemciler ondan milyonlarca kat daha hızlıdır.

Adım 5 · Yazılım türleri

Donanımı yöneten ve işimizi gören yazılımlar

Sistem yazılımı

İşletim sistemi

Donanımı yöneten, programları çalıştıran ve kullanıcıyla bilgisayar arasında köprü kuran temel yazılımdır.

Örnek: Windows, macOS, Pardus (Linux), Android, iOS.

Uygulama yazılımı

Uygulamalar

Belirli bir işi yapmamıza yarayan programlardır. İşletim sistemi olmadan çalışamazlar.

Örnek: Tarayıcı, kelime işlemci, oyun, ses düzenleme programı, yapay zekâ uygulamaları.

İşletim sisteminin görevleri

Donanımı yönetirKlavyeden gelen tuşu algılar, ekrana görüntü gönderir.
Programları çalıştırırBirden çok uygulamanın aynı anda çalışmasını düzenler.
Dosyaları düzenlerDosya ve klasörleri saklar, bulur, siler.
Arayüz sunarMasaüstü, simgeler ve menülerle bilgisayarı kullanmamızı sağlar.
Türkiye’den bir işletim sistemi: Pardus

Pardus, TÜBİTAK tarafından geliştirilen, ücretsiz ve Linux tabanlı yerli bir işletim sistemidir. Birçok okulda ve kamu kurumunda kullanılır.

Özet · Deftere yazalım

Defterine bunları yaz

Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.

Yapay zekâ ve bilgisayar sistemleri

  1. Bilgi toplarken kaynağı sorgularız: Kim yazdı? Ne zaman? Kanıt var mı? Amacı ne? Başka kaynaklar da aynısını söylüyor mu?
  2. Resmî kurum (.gov.tr) ve üniversite (.edu.tr) siteleri genellikle güvenilirdir. Sosyal medyadaki bilgiler mutlaka kontrol edilir.
  3. Yapay zekâ asistanları da yanlış bilgi üretebilir; bilgiyi güvenilir bir kaynaktan doğrularız.
  4. Bilgisayar sistemi dört aşamada çalışır: girdi, işlem, çıktı, depolama.
  5. Donanım: Bilgisayarın elle tutulabilen fiziksel parçalarıdır. Yazılım: Donanıma ne yapacağını söyleyen programlardır.
  6. Giriş birimleri: klavye, fare, mikrofon, kamera. Çıkış birimleri: ekran, hoparlör, yazıcı. İşlem birimleri: işlemci, RAM, anakart. Depolama birimleri: SSD, sabit disk, USB bellek.
  7. Dokunmatik ekran hem giriş hem çıkış birimidir.
  8. İşletim sistemi donanımı yönetir ve programları çalıştırır (Windows, Pardus, Android). Uygulama yazılımları belirli bir işi yapar (tarayıcı, oyun).

Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

  1. İnternette bulduğunuz bir bilginin güvenilir olup olmadığını anlamak için hangi soruları sorarsınız? Üç tanesini yazınız. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Bilgiyi kim yazdı, yazar uzman mı? Ne zaman yazıldı, güncel mi? Kanıt gösteriliyor mu? Ayrıca amacının bilgi vermek mi, satmak mı olduğunu ve başka güvenilir kaynakların da aynı bilgiyi verip vermediğini kontrol ederim.
  2. “ŞOK! Yapay zekâ bütün öğretmenlerin yerini alacak!!!” başlıklı, yazarı ve tarihi olmayan bir paylaşımı değerlendiriniz. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Bu paylaşım güvenilir değildir. Yazarı ve tarihi belli değildir, kanıt göstermez. Büyük harf, ünlem ve “ŞOK” gibi korkutan kelimeler kullanır. Paylaşmadan önce güvenilir kaynaklardan kontrol etmeliyim.
  3. Bir yapay zekâ asistanından öğrendiğiniz bilgiyi neden kontrol etmelisiniz? (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Yapay zekâ asistanları gördükleri örneklere göre cevap üretir ve bazen gerçekmiş gibi görünen ama yanlış bilgiler verebilir. Bu yüzden bilgiyi güvenilir bir kaynaktan doğrulamak gerekir.
  4. Bilgisayar sisteminin dört aşamasını bir örnek üzerinde açıklayınız. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Fotoğraf çekip kaydetmek: Girdi: Kamera görüntüyü alır. İşlem: İşlemci görüntüyü düzenler. Çıktı: Fotoğraf ekranda görünür. Depolama: Fotoğraf hafızaya kaydedilir.
  5. Donanım ve yazılım kavramlarını açıklayıp her birine iki örnek veriniz. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Donanım, bilgisayarın elle tutulabilen fiziksel parçalarıdır: klavye, ekran. Yazılım, donanıma ne yapacağını söyleyen ve elle tutulamayan programlardır: işletim sistemi, oyun.
  6. Aşağıdaki birimleri giriş, çıkış, işlem ve depolama olarak gruplandırınız: fare, yazıcı, işlemci, USB bellek, mikrofon, hoparlör. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Giriş: fare, mikrofon. Çıkış: yazıcı, hoparlör. İşlem: işlemci. Depolama: USB bellek.
  7. Dokunmatik ekran neden hem giriş hem çıkış birimidir? (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Çünkü hem görüntüyü göstererek bize bilgi verir (çıkış) hem de parmağımızın dokunuşunu algılayarak bilgisayara bilgi gönderir (giriş).
  8. İşletim sistemi nedir? Üç görevini yazınız. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Donanımı yöneten, programları çalıştıran ve kullanıcıyla bilgisayar arasında köprü kuran temel yazılımdır. Görevleri: donanımı yönetmek, programları çalıştırmak, dosyaları düzenlemek, arayüz sunmak.
  9. Sistem yazılımı ile uygulama yazılımı arasındaki farkı birer örnekle açıklayınız. (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Sistem yazılımı bilgisayarın çalışmasını sağlar; örneğin Pardus işletim sistemi. Uygulama yazılımı belirli bir işi yapar ve işletim sistemi olmadan çalışamaz; örneğin bir tarayıcı ya da oyun.
  10. Sesli bir asistana “Yarın hava nasıl olacak?” diye sorduğunuzda hangi donanım ve yazılımlar birlikte çalışır? (10 puan)

    Örnek cevabı göster
    Donanım: mikrofon (giriş), işlemci ve bellek (işlem), hoparlör (çıkış). Yazılım: işletim sistemi, sesli asistan uygulaması ve sesi anlayan yapay zekâ. Uygulama hava durumu bilgisini internetten alır ve cevabı sesli okur.

Boşluk doldurma

Kelime kutusudonanımyazılımişletim sistemigirişçıkışdepolama
  1. Bilgisayarın elle tutulabilen fiziksel parçalarına denir.
  2. Donanıma ne yapacağını söyleyen programlara denir.
  3. Donanımı yöneten ve programları çalıştıran temel yazılıma denir.
  4. Klavye ve mikrofon bilgisayara bilgi gönderen birimleridir.
  5. Ekran ve hoparlör sonucu bize gösteren birimleridir.
  6. USB bellek ve SSD bilgiyi kalıcı olarak saklayan birimleridir.

Pekiştir · Oyunlar

Oynayarak tekrar et

Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.

Eşleştirme

Parça ve görev

Soldan bir parça seç, sonra sağdan onun görevine dokun.

0 / 7

Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.

Sınıflandırma oyunu

Donanım mı, yazılım mı?

Elinle dokunabilir misin? Her kartı doğru kutuya yerleştir.

0 / 12

Bir kart seçerek başla.

Sınıflandırma oyunu

Birim avı

Her donanımı görevine göre gruba yerleştir. Bazıları iki gruba da uyar.

0 / 12

Bir kart seçerek başla.

Kapanış · Kendini değerlendir

Bu hafta neler öğrendin?

Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

Bir bilginin güvenilir olup olmadığını beş soruyla değerlendirebiliyorum.

Bilgisayar sisteminin girdi, işlem, çıktı ve depolama aşamalarını örnekle açıklayabiliyorum.

Donanım ve yazılımı ayırt edebiliyorum.

Donanım birimlerini giriş, çıkış, işlem ve depolama olarak gruplandırabiliyorum.

Haftanın mini görevi · Evde

Yapay zekâ araştırma kartı

Geçen hafta yazdığın merak sorularından birini seç ve cevabını araştır.

  1. En az iki farklı güvenilir kaynaktan bilgi topla.
  2. Her kaynak için beş soruyu cevapla: kim, ne zaman, kanıt, amaç, başka kaynak.
  3. Evdeki bir cihazın (telefon, tablet, televizyon) giriş, çıkış, işlem ve depolama birimlerini listele.
Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

1. ders (40 dk)

  1. Merak et: iki haber karşılaştırması (7 dk)
  2. Kaynak türleri ve beş soru (10 dk)
  3. “Kaynak dedektifi” karar oyunu (8 dk)
  4. Bilgisayar sistemi: girdi, işlem, çıktı, depolama (15 dk)

2. ders (40 dk)

  1. Donanım ve yazılım, “Donanım mı, yazılım mı?” oyunu (10 dk)
  2. Parçaları keşfet çizimi ve birim grupları (12 dk)
  3. Yazılım türleri, işletim sistemi ve Pardus (10 dk)
  4. Deftere yazalım (8 dk)