Donanım
Bilgisayar sisteminin elle tutulabilen, gözle görülebilen fiziksel parçalarıdır.
Örnek: Klavye, fare, ekran, işlemci, kulaklık.
5. sınıf · 6. hafta · BTY.5.1.4 / BTY.5.1.5
Yapay zekâ hakkında internette her gün yeni bir haber çıkıyor. Hangisine güvenebiliriz? Bu hafta önce bilgi toplamayı ve kaynağı sorgulamayı öğreneceğiz, sonra yapay zekâyı çalıştıran makinenin, yani bilgisayar sisteminin parçalarını tanıyacağız.
Isınma · Merak et
Aşağıdaki iki haber hayalîdir. İkisini de dikkatle oku ve kendine sor: Bu bilgi nereden geliyor?
Paylaşan: adı olmayan bir sosyal medya hesabı · Tarih yok · Kaynak gösterilmemiş · Altında “Hemen paylaş, herkes duysun!” yazıyor.
Yazan: bir üniversitenin eğitim bölümündeki araştırmacılar · Tarihi belli · Kaç öğretmenle görüşüldüğü yazıyor · Başka haber siteleri de aynı araştırmadan söz ediyor.
Hangi habere daha çok güvenirsin? Kararını verirken nelere baktın? En az üç ipucu yaz.
Adım 1 · Yapay zekâ hakkında bilgi toplama
Geçen hafta yapay zekâyla ilgili merak ettiğin sorular üretmiştin. Şimdi bu soruların cevabını arama zamanı. Ama dikkat: İnternetteki her bilgi doğru değildir.
| Kaynak türü | Örnek | Güvenilirlik |
|---|---|---|
| Resmî kurum siteleri | Uzantısı .gov.tr olan bakanlık ve kurum siteleri | Genellikle güvenilir |
| Üniversite ve bilim siteleri | Uzantısı .edu.tr olan siteler, bilim dergileri | Genellikle güvenilir |
| Ansiklopediler ve kitaplar | Basılı ya da çevrim içi ansiklopediler | Genellikle güvenilir; tarihine bak |
| Haber siteleri | Bilinen gazete ve televizyon kanallarının siteleri | Başka kaynakla karşılaştır |
| Sosyal medya ve videolar | Kişisel hesaplar, kısa videolar | Dikkatli ol, mutlaka kontrol et |
Sohbet eden yapay zekâ araçları bazen gerçekmiş gibi görünen ama yanlış bilgiler üretebilir; buna kısaca “uydurma” diyebiliriz. Bir yapay zekâ aracından öğrendiğin bilgiyi mutlaka güvenilir bir kaynaktan kontrol et.
Bulduğun bilgiyi defterine yazarken nereden aldığını da yaz: site adı, yazar, tarih. Böylece bilgini başkasına gösterebilir, sonra yeniden kontrol edebilirsin.
Her durumda en doğru davranışı seç.
Adım 2 · Bilgisayar sistemi
Yapay zekâ uygulamaları da dahil her program bir bilgisayar sisteminde çalışır. Bilgisayar sistemi; bilgiyi alan, işleyen, sonucu gösteren ve saklayan parçalardan oluşur.
Girdi: Mikrofon sesini alır. İşlem: İşlemci ve yapay zekâ sorunu anlar, cevabı bulur. Çıktı: Hoparlörden cevap duyulur. Depolama: Uygulama ayarları ve geçmiş kaydedilir.
Akıllı telefon, tablet, akıllı saat, oyun konsolu, ATM ve hatta akıllı televizyon da birer bilgisayar sistemidir. Hepsinde girdi, işlem, çıktı ve depolama vardır.
Adım 3 · Donanım ve yazılım
Bilgisayar sisteminin elle tutulabilen, gözle görülebilen fiziksel parçalarıdır.
Örnek: Klavye, fare, ekran, işlemci, kulaklık.
Donanıma ne yapacağını söyleyen, elle tutulamayan programlar ve komutlardır.
Örnek: İşletim sistemi, oyunlar, tarayıcı, ses düzenleme programı.
Bir kitabın kâğıtları ve kapağı donanım gibidir; içindeki hikâye ise yazılım. Hikâye olmadan kitap boş sayfalardan ibarettir; kâğıt olmadan da hikâyeyi okuyamazsın. İkisi birlikte çalışır.
Bir parçanın donanım mı yazılım mı olduğunu anlamak için kendine sor: “Elimle dokunabilir miyim?” Dokunabiliyorsan donanım, dokunamıyorsan yazılımdır. Oyun CD’si donanımdır ama içindeki oyun yazılımdır!
Adım 4 · Donanım birimleri
Aşağıdaki çizimde bir bilgisayar sistemi var. Bir parçaya tıkla ya da dokun; adını, hangi gruba ait olduğunu ve görevini öğren. Kasanın içindeki parçalara da bak!
Bir parça seç
Her parça girdi, işlem, çıktı ya da depolama birimlerinden birine aittir.
Bilgisayara bilgi gönderir.
Sonucu bize gösterir ya da duyurur.
Bilgiyi işler ve parçaları birbirine bağlar.
Bilgiyi kalıcı olarak saklar.
Telefonun ve tabletin dokunmatik ekranı hem görüntüyü gösterir (çıkış) hem de dokunuşunu algılar (giriş). Mikrofonlu kulaklık da hem giriş hem çıkış birimidir.
İlk ticari mikroişlemci 1971’de üretildi ve parmak ucu büyüklüğündeydi. Bugün telefonlarındaki işlemciler ondan milyonlarca kat daha hızlıdır.
Adım 5 · Yazılım türleri
Donanımı yöneten, programları çalıştıran ve kullanıcıyla bilgisayar arasında köprü kuran temel yazılımdır.
Örnek: Windows, macOS, Pardus (Linux), Android, iOS.
Belirli bir işi yapmamıza yarayan programlardır. İşletim sistemi olmadan çalışamazlar.
Örnek: Tarayıcı, kelime işlemci, oyun, ses düzenleme programı, yapay zekâ uygulamaları.
Pardus, TÜBİTAK tarafından geliştirilen, ücretsiz ve Linux tabanlı yerli bir işletim sistemidir. Birçok okulda ve kamu kurumunda kullanılır.
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
İnternette bulduğunuz bir bilginin güvenilir olup olmadığını anlamak için hangi soruları sorarsınız? Üç tanesini yazınız. (10 puan)
“ŞOK! Yapay zekâ bütün öğretmenlerin yerini alacak!!!” başlıklı, yazarı ve tarihi olmayan bir paylaşımı değerlendiriniz. (10 puan)
Bir yapay zekâ asistanından öğrendiğiniz bilgiyi neden kontrol etmelisiniz? (10 puan)
Bilgisayar sisteminin dört aşamasını bir örnek üzerinde açıklayınız. (10 puan)
Donanım ve yazılım kavramlarını açıklayıp her birine iki örnek veriniz. (10 puan)
Aşağıdaki birimleri giriş, çıkış, işlem ve depolama olarak gruplandırınız: fare, yazıcı, işlemci, USB bellek, mikrofon, hoparlör. (10 puan)
Dokunmatik ekran neden hem giriş hem çıkış birimidir? (10 puan)
İşletim sistemi nedir? Üç görevini yazınız. (10 puan)
Sistem yazılımı ile uygulama yazılımı arasındaki farkı birer örnekle açıklayınız. (10 puan)
Sesli bir asistana “Yarın hava nasıl olacak?” diye sorduğunuzda hangi donanım ve yazılımlar birlikte çalışır? (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Soldan bir parça seç, sonra sağdan onun görevine dokun.
Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.
Elinle dokunabilir misin? Her kartı doğru kutuya yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Her donanımı görevine göre gruba yerleştir. Bazıları iki gruba da uyar.
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Bir bilginin güvenilir olup olmadığını beş soruyla değerlendirebiliyorum.
Bilgisayar sisteminin girdi, işlem, çıktı ve depolama aşamalarını örnekle açıklayabiliyorum.
Donanım ve yazılımı ayırt edebiliyorum.
Donanım birimlerini giriş, çıkış, işlem ve depolama olarak gruplandırabiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Geçen hafta yazdığın merak sorularından birini seç ve cevabını araştır.