Dosya
Bilgisayarda bir adla saklanan belge, resim, ses, video ya da programdır.
Örnek: kitap-ozeti.docx, tatil.jpg
5. sınıf · 7. hafta · BTY.5.1.5 / BTY.5.1.6
Geçen hafta bilgisayarın parçalarını tanıdık. Bu hafta bu parçaların bir takım gibi nasıl birlikte çalıştığını göreceğiz. Sonra çalışmalarımızı sakladığımız dosyaları ve klasörleri düzenlemeyi, aradığımızı saniyeler içinde bulmayı öğreneceğiz.
Isınma · Merak et
Bir öğrencinin bilgisayar masaüstü aşağıdaki gibi. Öğretmeni kitap özeti ödevini istiyor.
Kitap özetini bulmak ne kadar sürdü? “odev son son” ile “odev_son_GERCEK” arasında hangisi teslim edilmeli? Bu masaüstünü nasıl düzenlerdin?
Adım 1 · Bileşenler birlikte nasıl çalışır?
Bir restoran mutfağında herkesin bir görevi vardır ve hepsi birlikte çalışınca yemek masaya gelir. Bilgisayarın parçaları da böyle bir takımdır.
| Bilgisayarda | Mutfakta | Görevi |
|---|---|---|
| Giriş birimleri | Garsonun aldığı sipariş | İsteğimizi bilgisayara iletir. |
| İşlemci (CPU) | Aşçı | Bütün hesapları ve işleri yapar. |
| RAM bellek | Tezgâh | O an kullanılan programları ve bilgileri hızlıca erişilecek yerde tutar. |
| Depolama (SSD) | Kiler ve buzdolabı | Her şeyi kalıcı olarak saklar; ihtiyaç olunca tezgâha getirilir. |
| Anakart | Mutfağın koridorları | Bütün parçaları birbirine bağlar, bilgi bu yollardan taşınır. |
| Çıkış birimleri | Masaya gelen yemek | Sonucu bize gösterir ya da duyurur. |
Klavyede bir tuşa bastığında bilgisayarın içinde neler oluyor? “Sonraki adım” düğmesiyle izle.
Adım 2 · Geçici bellek ve kalıcı depolama
| RAM bellek | Depolama (SSD, sabit disk) | |
|---|---|---|
| Görevi | Çalışan programları ve açık belgeleri tutar | Dosyaları ve programları saklar |
| Elektrik kesilince | İçindekiler silinir | İçindekiler kalır |
| Hızı | Çok hızlı | RAM’e göre daha yavaş |
| Kapasitesi | Daha küçük (örneğin 8 GB) | Daha büyük (örneğin 512 GB) |
Yazdığın belge sen kaydedene kadar RAM’de durur. Elektrik kesilir ya da bilgisayar kapanırsa kaydetmediğin her şey kaybolur. Sık sık Ctrl+S ile kaydet.
Bilgisayar 0 ve 1’lerle çalışır; her biri bir bittir. 8 bit = 1 bayt. 1 KB = 1024 bayt, 1 MB = 1024 KB, 1 GB = 1024 MB, 1 TB = 1024 GB. Bir şarkı yaklaşık 4 MB, bir film birkaç GB yer kaplar.
Adım 3 · Dosya, klasör ve uzantı
Bilgisayarda bir adla saklanan belge, resim, ses, video ya da programdır.
Örnek: kitap-ozeti.docx, tatil.jpg
Dosyaları ve başka klasörleri bir arada tutan, düzenlemeye yarayan kutudur.
Örnek: “Ödevler” klasörünün içinde “Türkçe” ve “Bilişim” klasörleri
Dosya adının sonunda noktadan sonra gelen ve dosyanın türünü gösteren harflerdir.
Örnek: .docx, .jpg, .mp3
| Uzantı | Dosya türü | Hangi programla açılır? |
|---|---|---|
| .docx .odt | Metin belgesi | Kelime işlemci |
| .xlsx .ods | Tablo | Tablolama programı |
| .pptx .odp | Sunum | Sunum programı |
| Taşınabilir belge | PDF okuyucu, tarayıcı | |
| .jpg .png | Resim | Resim görüntüleyici, görsel düzenleyici |
| .mp3 .wav | Ses | Müzik çalar, ses düzenleyici |
| .mp4 | Video | Video oynatıcı, video düzenleyici |
| .txt | Düz metin | Not defteri |
| .zip | Sıkıştırılmış dosya | Sıkıştırma programı |
Bazı bilgisayarlarda uzantılar gizlidir. Windows’ta Dosya Gezgini’nin “Görünüm” menüsündeki “Dosya adı uzantıları” seçeneğiyle görünür hâle getirebilirsin. Uzantıyı değiştirmek dosyanın türünü değiştirmez; dosya açılmayabilir!
Adım 4 · Klasör ağacı ve dosya yolu
Klasörler iç içe yerleştirilebilir. Bu yapı bir ağacın dallarına benzer. Bir dosyanın bulunduğu yeri gösteren adrese dosya yolu denir.
Ağaçta kalın yazılanlar klasör, diğerleri dosyadır. kitap-ozeti.docx dosyasının yolu:
Belgeler\Okul\Bilişim\kitap-ozeti.docx
Windows’ta klasörler ters eğik çizgiyle (\), Pardus’ta düz eğik çizgiyle (/) ayrılır.
Her ders, proje ya da konu için bir klasör açarsan dosyalarını saniyeler içinde bulursun, yanlış dosyayı teslim etmezsin, yedek almak da kolaylaşır.
Adım 5 · Dosya ve klasör işlemleri
Sildiğin dosya önce geri dönüşüm kutusuna (Pardus’ta “Çöp”) gider ve oradan geri getirilebilir. Geri dönüşüm kutusu boşaltılırsa dosya kalıcı olarak silinir. Silmeden önce iki kez düşün!
Adım 6 · İyi dosya adı
Bir dosya adı yaz. Kontrolcü adını inceleyip daha iyi bir öneri sunsun.
Değerlendirme
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Bilgisayar bileşenlerinin birlikte çalışmasını bir mutfak benzetmesiyle açıklayınız. (10 puan)
Klavyede bir tuşa bastığınızda harfin ekranda görünmesine kadar hangi aşamalar gerçekleşir? (10 puan)
RAM ile depolama birimi arasındaki farkı açıklayınız. (10 puan)
Yazdığınız belgeyi kaydetmeden bilgisayar kapanırsa ne olur? Neden? (10 puan)
Dosya, klasör ve uzantı kavramlarını birer örnekle açıklayınız. (10 puan)
Aşağıdaki uzantıların hangi dosya türünü gösterdiğini yazınız: .mp3, .jpg, .pptx, .mp4 (10 puan)
Dosya yolu nedir? “Belgeler\Okul\Bilişim\afis.png” yolunu açıklayınız. (10 puan)
Bir dosyayı kopyalamak ile taşımak arasındaki fark nedir? Hangi durumda hangisini kullanırsınız? (10 puan)
“Ödevler” klasöründeki bir dosyayı “Bilişim” klasörüne taşımak için yapılması gereken adımları yazınız. (10 puan)
“odev son son GERCEK.docx” dosya adını değerlendiriniz ve daha iyi bir ad öneriniz. (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Kartları ikişer ikişer aç; her uzantıyı gösterdiği dosya türüyle eşleştir.
Herhangi bir karta dokun.
Merak et bölümündeki dosyaları doğru klasörlere yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Bir dosyayı yeni bir klasöre taşımanın adımlarını sırala.
İlk adımı seçerek başla.
Soldan bir kısayol seç, sağdan ne işe yaradığını bul.
Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Bilgisayar parçalarının birlikte nasıl çalıştığını açıklayabiliyorum.
RAM ile depolama arasındaki farkı ve kaydetmenin önemini anlatabiliyorum.
Dosya, klasör, uzantı ve dosya yolu kavramlarını örnekle açıklayabiliyorum.
Dosya ve klasör oluşturup adlandırabiliyor, kopyalayıp taşıyabiliyorum.
Haftanın mini görevi · Okulda ya da evde
Cumhuriyetimizin 103. yıl dönümü için hazırlanacak sınıf panosu çalışmalarını düzenle.