6. sınıf · 5. hafta · BTY.6.2.5 / BTY.6.2.6
Ses düzenleme ve kurgu
Okul radyosundaki bir duyuru, bir podcast, bir çizgi filmin sesleri… Hepsinin arkasında kaydedilmiş, kesilmiş, birleştirilmiş sesler var. Bu hafta dijital sesin nasıl çalıştığını, ses düzenleme programlarını ve bir ses dosyasının kurgusunu keşfediyoruz.
Isınma · Merak et
Gözünü kapat ve dinle
Radyo tiyatrolarında ve filmlerde duyduğumuz seslerin çoğu gerçek olaylardan değil, stüdyoda gündelik nesnelerle yapılır. Bu işe efekt sesi üretimi denir.
| Duyduğun ses | Stüdyoda nasıl yapılır? |
|---|---|
| Koşan at | İki yarım hindistan cevizi kabuğu birbirine vurulur. |
| Gök gürültüsü | İnce, büyük bir metal levha sallanır. |
| Çıtırdayan ateş | Selofan ya da ince plastik poşet buruşturulur. |
| Karda yürüyüş | İçi nişasta dolu bir bez torba elle sıkılır. |
Bir hikâyeyi hiç görüntü olmadan, yalnızca seslerle anlatmak istesen hangi sesleri kullanırdın? Konuşma, müzik ve efektler hikâyeye ne katar?
Adım 1 · Dijital ses nedir?
Havadaki titreşimden bilgisayardaki sayılara
Dalga formunu okumak
Dalganın yüksekliği sesin şiddetini gösterir: Yüksek dalga gür ses, alçak dalga kısık ses demektir.
Dalgaların sıklığı sesin inceliğini gösterir: Sık dalgalar ince (tiz), seyrek dalgalar kalın (pes) sestir.
Düz çizgi sessizliktir.
| Biçim | Özelliği |
|---|---|
| MP3 | Sıkıştırılmıştır, dosyası küçüktür, her cihazda çalar. |
| WAV | Sıkıştırılmamıştır, kalitesi yüksektir ama dosyası büyüktür. |
| OGG | Açık ve ücretsiz bir sıkıştırılmış biçimdir. |
| M4A | Telefon ses kayıtlarında sık görülen sıkıştırılmış biçimdir. |
İnsan kulağı yaklaşık 20 ile 20.000 hertz arasındaki sesleri duyabilir. Hertz, ses dalgasının bir saniyedeki titreşim sayısıdır. Yaş ilerledikçe çok ince sesleri duyma yeteneği azalır.
Etkinlik · Ses laboratuvarı
Düzenle, dinle, dalgayı gör
Aşağıda kısa bir melodi var. Ayarları değiştir; dalga formunun nasıl değiştiğini gör, “Çal” düğmesiyle dinle. Ses yalnızca sen düğmeye bastığında çalar.
Dalga formu
Adım 2 · Programlar ve arayüz
Ses düzenleme programını tanı
| Program | Nerede çalışır? | Özelliği |
|---|---|---|
| Audacity | Windows, Mac, Linux (Pardus) | Ücretsiz ve açık kaynak; okullarda en çok kullanılan program |
| GarageBand | Mac, iPad, iPhone | Ücretsiz; müzik yapmaya da uygun |
| Telefonun ses kaydedicisi | Android, iPhone | Hızlı kayıt ve basit kesme |
| Çevrim içi ses düzenleyiciler | Tarayıcı | Kurulum gerektirmez, internet ister |
- 1Başlık çubuğu: Proje dosyasının adını gösterir.
- 2Menü çubuğu: Dosya, düzenleme, efekt ve dışa aktarma komutları.
- 3Oynatma düğmeleri: Oynat, duraklat, durdur ve kaydet.
- 4Araçlar: Ses parçası seçme ve yakınlaştırma.
- 5İzler: Her ses ayrı bir izde durur; konuşma ve müzik üst üste çalabilir.
- 6Ses düzeyi göstergesi: Sesin ne kadar gür olduğunu gösterir; kırmızıya ulaşırsa ses bozulur.
Adım 3 · Temel araçlar
Ses düzenlemenin alet çantası
Düzenlemeye başlamadan önce orijinal kaydın bir kopyasını sakla. Bir hata yaparsan Ctrl+Z ile geri alabilirsin ama kopya her zaman en güvenli yoldur.
Adım 4 · Ses kurgusu
Sesleri bir hikâyeye dönüştürmek
Ses kurgusu, seslerin amaca göre seçilmesi, sıraya konması ve birleştirilmesidir. İyi bir kurgu dinleyiciyi başından sonuna kadar dinlemede tutar.
Örnek ses senaryosu: Okul radyosu, “Suyu boşa harcama” (60 saniye)
| Zaman | Konuşma | Efekt | Müzik |
|---|---|---|---|
| 0:00–0:05 | — | Damlayan musluk sesi | — |
| 0:05–0:15 | “Merhaba! Bu damla sesi size bir şey anlatıyor…” | — | Giriş müziği, sonra kısılır |
| 0:15–0:45 | Su tasarrufu için üç öneri | Her öneriden sonra kısa zil | Kısık arka plan müziği |
| 0:45–0:60 | “Musluğu kapat, geleceği aç!” | Alkış | Kapanış müziği, yavaşça azalarak biter |
Giriş dikkat çeker (efekt, müzik). Gelişme mesajı anlatır. Sonuç mesajı akılda kalıcı bir cümleyle bitirir.
Beğendiğin bir şarkıyı izinsiz kullanamazsın. Ücretsiz kullanıma izin verilen müzik ve efekt kütüphanelerini kullan, kaynağını yaz. Telif hakkını 12. haftada ayrıntılı öğreneceğiz.
Özet · Deftere yazalım
Defterine bunları yaz
Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.
Ses düzenleme ve kurgu
- Ses, havadaki titreşimdir. Mikrofon bu titreşimi sinyale, bilgisayar da sayılara çevirerek kaydeder.
- Dalga formu: Sesin görsel gösterimidir. Dalganın yüksekliği şiddeti, sıklığı inceliği gösterir; düz çizgi sessizliktir.
- Ses dosyası biçimleri: MP3 (küçük, sıkıştırılmış), WAV (büyük, yüksek kalite), OGG, M4A.
- Ses düzenleme programları: Audacity (ücretsiz, açık kaynak), GarageBand, telefon ses kaydedicisi, çevrim içi düzenleyiciler.
- Arayüz: menü çubuğu, oynatma düğmeleri, araçlar, izler, ses düzeyi göstergesi.
- Temel araçlar: seçim, kes, kopyala-yapıştır, kırpma, sessizlik ekle, ses yükseltme, yavaşça yükselt/azalt, gürültü azaltma.
- Ses kurgusu: Seslerin amaca göre seçilip sıraya konması ve birleştirilmesidir. Katmanları: konuşma, müzik, efekt, sessizlik.
- Ses senaryosu zamanı, konuşmayı, efekti ve müziği gösteren bir tablodur. Kurgunun bölümleri: giriş, gelişme, sonuç.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Dijital ses nasıl oluşur? Aşamalarını sırasıyla yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Ses kaynağı havayı titreştirir ve ses dalgası oluşur. Mikrofon bu titreşimi elektrik sinyaline çevirir. Bilgisayar sinyali saniyede binlerce kez ölçerek sayılar hâlinde kaydeder ve programlar bunu dalga formu olarak gösterir.Dalga formunda dalganın yüksekliği ve sıklığı neyi gösterir? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Yükseklik sesin şiddetini gösterir; yüksek dalga gür, alçak dalga kısık sestir. Sıklık sesin inceliğini gösterir; sık dalgalar ince (tiz), seyrek dalgalar kalın (pes) sestir.MP3 ve WAV biçimlerini karşılaştırınız. Okul radyosu duyurusunu internette paylaşacaksanız hangisini seçersiniz? Neden? (10 puan)
Örnek cevabı göster
MP3 sıkıştırılmış olduğu için dosyası küçüktür; WAV sıkıştırılmamıştır, kalitesi yüksek ama dosyası büyüktür. İnternette paylaşmak için MP3’ü seçerim, çünkü küçük dosya hızlı yüklenir ve her cihazda çalar.İki ses düzenleme programının adını yazıp birer özelliğini belirtiniz. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Audacity: ücretsiz ve açık kaynaklıdır, Windows, Mac ve Pardus’ta çalışır. GarageBand: Apple cihazlarında ücretsizdir ve müzik yapmaya da uygundur.Ses düzenleme programının arayüzündeki üç öğeyi ve görevlerini yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Oynatma düğmeleri sesi oynatır, durdurur ve kaydeder. İzler farklı sesleri ayrı satırlarda gösterir. Ses düzeyi göstergesi sesin ne kadar gür olduğunu gösterir.Kırpma, gürültü azaltma ve “yavaşça azalt” araçları hangi durumlarda kullanılır? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Kırpma kaydın başındaki ve sonundaki gereksiz boşlukları atmak için; gürültü azaltma arkadaki uğultu ve cızırtıyı azaltmak için; yavaşça azalt (fade out) müziğin aniden kesilmeden yumuşakça bitmesi için kullanılır.Ses kurgusu nedir? Ses kurgusunun katmanlarını yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Seslerin amaca göre seçilmesi, sıraya konması ve birleştirilmesidir. Katmanları: konuşma, müzik, efekt ve sessizlik.Bir ses senaryosunda hangi bilgiler yer alır? Neden önce senaryo yazılır? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Zaman, konuşma, efekt ve müzik bilgileri yer alır. Senaryo yazmak hangi sesin ne zaman ve ne kadar süreyle kullanılacağını önceden planlamamızı sağlar; kayıt ve düzenleme daha hızlı ve düzenli olur.Okul radyosu için “Kitap okuma” konulu 30 saniyelik bir duyurunun giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini planlayınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Giriş: Sayfa çevirme efekti ve kısa müzik. Gelişme: “Her gün 20 dakika kitap okumak hayal gücünü geliştirir…” diye öneriler. Sonuç: “Bir kitap aç, yeni bir dünya keşfet!” cümlesi ve yavaşça azalan kapanış müziği.Ses dosyanızda ünlü bir şarkıyı izinsiz kullanmak neden doğru değildir? Bunun yerine ne yapabilirsiniz? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Şarkı, sahibinin emeğidir ve telif hakkıyla korunur; izinsiz kullanmak hak ihlalidir. Bunun yerine ücretsiz kullanıma izin verilen müzik kütüphanelerinden müzik seçer ve kaynağını belirtirim ya da kendi müziğimi üretirim.
Boşluk doldurma
- Sesin programlarda dalga çizgisi olarak gösterilmesine denir.
- İnternette paylaşmak için dosyası küçük olan biçimi seçilir.
- En yüksek kaliteyi korumak için sıkıştırılmamış biçimi kullanılır.
- Kaydın başındaki ve sonundaki boşlukları atma işlemine denir.
- Arkadaki uğultu ve cızırtıyı azaltan araç aracıdır.
- Seslerin amaca göre seçilip sıraya konmasına ve birleştirilmesine denir.
Pekiştir · Oyunlar
Oynayarak tekrar et
Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Alet çantası
Soldan bir araç seç, sonra sağdan onun görevine dokun.
Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.
Hangi katman?
Her sesi kurgudaki katmanına yerleştir: konuşma, müzik ya da efekt.
Bir kart seçerek başla.
Kurgu masası
Bir ses dosyası hazırlamanın adımlarını doğru sıraya diz.
İlk adımı seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Bu hafta neler öğrendin?
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Dijital sesin nasıl oluştuğunu ve dalga formunu açıklayabiliyorum.
Ses dosyası biçimlerini karşılaştırıp amaca uygun olanı seçebiliyorum.
Ses düzenleme programının arayüzünü ve temel araçlarını tanıyorum.
Bir ses dosyası için ses senaryosu ve kurgu planı hazırlayabiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Ses senaryomu yazıyorum
Gelecek hafta kaydedeceğin 30–60 saniyelik bir ses dosyasının senaryosunu hazırla.
- Konunu ve dinleyicini seç: okul radyosu duyurusu, kısa bir hikâye ya da bir podcast girişi.
- Defterine zaman, konuşma, efekt ve müzik sütunlarından oluşan bir senaryo tablosu çiz.
- Evdeki nesnelerle iki efekt sesi dene; hangisinin hangi sesi taklit ettiğini yaz.
Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi
1. ders (40 dk)
- Merak et: efekt sesleri, sınıfta nesnelerle deneme (7 dk)
- Dijital ses, dalga formu ve biçimler (10 dk)
- Ses laboratuvarı etkinliği (10 dk)
- Programlar ve arayüz; mümkünse Audacity’yi açma (13 dk)
2. ders (40 dk)
- Temel araçlar ve “Alet çantası” eşleştirmesi (12 dk)
- Ses kurgusu, katmanlar ve örnek senaryo (12 dk)
- “Kurgu masası” ve “Hangi katman?” oyunları (8 dk)
- Deftere yazalım ve senaryo görevi (8 dk)