6. sınıf · 4. hafta · BTY.6.2.2 / 6.2.3 / 6.2.4
Veriyle problem çözme
Sınıf gezisi nereye olsun? Tahminle değil, veriyle karar verelim. Bu hafta bir araştırma sorusu kuracak, veri toplayıp temizleyecek, tablolama programında hesaplayacak ve doğru grafikle sonucumuzu göstereceğiz.
Isınma · Merak et
Sınıf gezisi nereye olsun?
Öğretmen sınıfa sordu: “Gezide müzeye mi, hayvanat bahçesine mi, planetaryuma mı gidelim?” 28 öğrenci cevabını çevrim içi bir forma yazdı. İşte forma gelen cevaplar:
Hangi yer kazandı? Saymaya çalış. Saydıkça bir sorunla karşılaşacaksın: Aynı yer farklı biçimlerde yazılmış. Bir bilgisayar programı “Müze” ile “müze”yi aynı cevap sayar mı?
Adım 1 · Veri döngüsü
Sorudan sonuca altı adım
Bilim insanları, mühendisler ve gazeteciler veriyle çalışırken hep benzer bir yol izler. Bu hafta biz de bu yolu adım adım yürüyeceğiz.
Veri, bir sorunun cevabını bulmak için topladığımız sayılar, kelimeler ve ölçümlerdir. Tek başına bir şey anlatmaz; düzenlenip işlenince bilgiye dönüşür.
Adım 2 · Araştırma sorusu
İyi bir soru, işin yarısıdır
Araştırma sorusu, veri toplayarak cevaplayabileceğimiz sorudur. “Hangisi daha güzel?” gibi kişisel görüşe dayanan sorular veriyle cevaplanamaz.
| Görüşe dayalı soru | Veriyle cevaplanabilir soru |
|---|---|
| Hangi renk daha güzel? | Sınıfımızda en çok tercih edilen renk hangisi? |
| Teknoloji iyi bir şey mi? | Sınıfımızdaki öğrenciler hafta içi günde ortalama kaç saat ekran kullanıyor? |
| Herkes kitap okumalı mı? | Bu ay sınıf kütüphanesinden en çok hangi türde kitap ödünç alındı? |
| Kış mı yaz mı daha güzel? | Okul bahçesinde bu hafta öğle sıcaklığı nasıl değişti? |
Neyi, kimde, ne zaman ölçeceğin belli olsun: “sınıfımızda”, “bu hafta”.
Sayılabilen, ölçülebilen ya da gruplanabilen bir cevabı olsun.
İsim, adres, telefon gibi bilgilere ihtiyaç duymasın.
Cevabı hangi kararı vermene yardım edecek? Gezi yeri, kantin menüsü…
Adım 3 · Veri toplama
Veriyi nereden ve nasıl toplarım?
| Yöntem | Örnek |
|---|---|
| Anket ya da oylama | “En sevdiğin meyve hangisi?” diye sormak |
| Sayma ve gözlem | Teneffüste kantine gelen öğrencileri saymak |
| Ölçme | Her gün öğlen termometreyle sıcaklığı ölçmek |
| Hazır kaynaklar | Meteorolojinin yayımladığı sıcaklık verileri |
| Veri türü | Örnek | Nasıl analiz edilir? |
|---|---|---|
| Sayısal veri | Sıcaklık, boy, sayfa sayısı | Toplam, ortalama, en büyük, en küçük |
| Kategorik veri | Renk, meyve, ulaşım türü | Her gruptakiler sayılır |
Yalnızca soruna gereken veriyi topla. Anketlerde isim, adres ya da telefon sorma. Katılım gönüllü olsun: Cevap vermek istemeyene ısrar etme. Kişisel bilgi gerekirse önce öğretmenine ve ailene danış.
Adım 4 · Veriyi düzenle ve temizle
Veri temizleyici
Bilgisayar “Müze”, “müze” ve “Müzee” yazılarını üç ayrı cevap sayar. Bu yüzden analizden önce veriyi temizleriz. “Sonraki adım” düğmesine basarak gezi oylarını adım adım temizle ve farklı cevap sayısının nasıl azaldığını izle.
- Baştaki ve sondaki boşlukları sil
- Büyük ve küçük harfleri eşitle
- Yazım hatalarını düzelt
- Boş ve geçersiz cevapları ayır
| Programın gördüğü cevap | Sayı |
|---|
Tablonun ilk satırına sütunların adını ve birimini yaz: “Gün”, “Sıcaklık (°C)”.
Her satır bir kişiyi, günü ya da ölçümü; her sütun tek tür bilgiyi taşısın.
Ölçüm yapılmayan güne 0 yazma, boş bırak. 0 “hiç yok” demektir ve ortalamayı bozar.
Ankette serbest yazı yerine seçenekli soru kullanırsan yazım hatası oluşmaz, temizlik işi azalır.
Adım 5 · Analiz et
Sayılar ne söylüyor?
Bir hafta boyunca okul bahçesinde her gün öğlen sıcaklık ölçüldü. Geçen hafta öğrendiğin formüllerle bu verileri analiz edelim.
| A | B | |
|---|---|---|
| 1 | Gün | Sıcaklık (°C) |
| 2 | Pazartesi | 18 |
| 3 | Salı | 21 |
| 4 | Çarşamba | 19 |
| 5 | Perşembe | 23 |
| 6 | Cuma | 24 |
| Ne arıyoruz? | Formül | Sonuç |
|---|---|---|
| Toplam | =TOPLA(B2:B6) | 105 |
| Ortalama | =ORTALAMA(B2:B6) | 21 |
| En yüksek | =MAK(B2:B6) | 24 |
| En düşük | =MİN(B2:B6) | 18 |
| Fark | =MAK(B2:B6)-MİN(B2:B6) | 6 |
Sayılar toplanır, sayı adedine bölünür: 18 + 21 + 19 + 23 + 24 = 105. 105 ÷ 5 = 21. Haftanın ortalama öğle sıcaklığı 21 °C’dir.
Gezi oyları gibi kelimelerden oluşan veride sayma yaparız. Tablolama programında =EĞERSAY(A2:A29;"Müze") formülü A2:A29 aralığında kaç tane “Müze” yazdığını sayar. İngilizce arayüzde adı COUNTIF’tir.
Adım 6 · Görselleştir
Grafik atölyesi
Verileri grafik gibi görsellerle anlaşılır hâle getirmeye veri görselleştirme denir. Grafik türünü sorunun kendisi belirler. Bir veri seç, bir grafik türü dene ve sonucu gör.
Grupları birbiriyle karşılaştırır. Hangisi daha çok, hangisi daha az?
Zamanla değişimi gösterir. Artıyor mu, azalıyor mu?
Bir bütünün parçalarını gösterir. Dilimlerin toplamı bütünü (%100) verir.
1. Veriyi seç
2. Grafik türünü seç
| Grup | Değer |
|---|
Başlık (grafik neyi anlatıyor?), eksen adları ve birimler (oy, °C, öğrenci), gerekiyorsa açıklama (lejant). Bunlar olmadan grafiği gören kimse ne anlattığını bilemez.
Sütun grafiğinde dikey eksen 0’dan başlamazsa küçük farklar çok büyük görünür. Atölyede “0’dan başlatma” kutusunu işaretleyip farkı gör. Grafik okurken ilk iş eksene bak.
Adım 7 · Yorumla ve sonuç yaz
Grafik süs değildir, soruya cevap verir
Son adım, sonucu sayısal kanıtla anlatan bir cümle yazmaktır. İyi bir sonuç cümlesi sayıyı söyler ve verinin sınırını da belirtir.
Zayıf sonuç
- “Müze kazandı, herkes müzeyi seviyor.”
- “Hava ısındı.”
Sayı yok, kanıt yok; “herkes” diyerek veriyi aşıyor.
Güçlü sonuç
- “26 geçerli oyun 11’i müzeye çıktı (yaklaşık %42). Gezi için en çok müze tercih edildi. Bu sonuç yalnız bizim sınıfımızı gösterir.”
- “Öğle sıcaklığı pazartesi 18 °C iken cuma 24 °C’ye çıktı; hafta boyunca 6 derece arttı.”
28 kişilik bir sınıfın oyları bütün okulun ya da bütün çocukların ne istediğini göstermez. Bir haftalık sıcaklık ölçümü de mevsimin tamamını anlatmaz. Sonucunu verinin kapsadığı kadar genelle.
Özet · Deftere yazalım
Defterine bunları yaz
Yazılı sınava çalışırken önce bu sekiz maddeyi tekrar et.
Veriyle problem çözme
- Veri döngüsü: soru sor → veri topla → düzenle ve temizle → analiz et → görselleştir → yorumla.
- Araştırma sorusu: Veri toplayarak cevaplayabileceğimiz sorudur. Görüşe dayalı sorular veriyle cevaplanamaz.
- Veri anket, sayma, ölçme ya da güvenilir kaynaklardan toplanır. Gereksiz kişisel bilgi toplanmaz.
- Sayısal veri (sıcaklık, boy) hesaplanır; kategorik veri (renk, meyve) sayılır.
- Veri temizleme: Boşlukları silmek, büyük-küçük harfi eşitlemek, yazım hatalarını düzeltmek, geçersiz cevapları ayırmaktır. Eksik veri 0 değildir.
- Analiz: =TOPLA, =ORTALAMA, =MAK, =MİN, =EĞERSAY. Ortalama = toplam ÷ sayı adedi.
- Veri görselleştirme: Verileri grafiklerle anlaşılır kılmaktır. Sütun grupları karşılaştırır, çizgi zamanla değişimi, daire bütünün parçalarını gösterir.
- Grafikte başlık, eksen adı ve birim bulunur. Sonuç cümlesi sayısal kanıt içerir ve verinin sınırını belirtir.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Hesap sorularında işlemlerini de göster.
Veri görselleştirme nedir? Neden yapılır? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Verileri grafik gibi görsellerle anlaşılır hâle getirmektir. Çok sayıdaki veriyi tek bakışta karşılaştırmayı, değişimi ve payları görmeyi kolaylaştırdığı için yapılır.“Hangi renk daha güzel?” ve “Sınıfımızda en çok tercih edilen renk hangisi?” sorularından hangisi araştırma sorusudur? Neden? (10 puan)
Örnek cevabı göster
İkinci soru araştırma sorusudur. Sınıftaki öğrencilere sorup cevapları sayarak veriyle cevaplanabilir. Birinci soru kişisel görüşe dayanır; herkesin cevabı farklıdır ve doğru bir cevabı yoktur.Veri döngüsünün adımlarını sırasıyla yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
1. Soru sormak, 2. Veri toplamak, 3. Veriyi düzenleyip temizlemek, 4. Analiz etmek, 5. Görselleştirmek, 6. Yorumlayıp sonuç yazmak.Bir anketle veri toplarken nelere dikkat edilmelidir? Üç madde yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
- Yalnızca soruya gereken veri toplanmalıdır.
- İsim, adres, telefon gibi kişisel bilgiler sorulmamalıdır.
- Katılım gönüllü olmalı; mümkünse seçenekli sorular kullanılmalıdır.
Anket sonuçlarında “Müze”, “müze” ve “Müzee” yazıları var. Bu bir sorun mudur? Nasıl çözülür? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Sorundur; program bunları üç farklı cevap sayar ve müzenin oyu bölünerek az görünür. Çözüm veri temizlemedir: büyük-küçük harfler eşitlenir, “Müzee” gibi yazım hataları düzeltilir. Böylece hepsi tek bir “Müze” cevabında birleşir.18, 21, 19, 23, 24 sıcaklık değerlerinin toplamını, ortalamasını, en büyük ve en küçük değerini bulunuz. Değerler B2:B6 aralığındaysa formüllerini yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Toplam: 105 → =TOPLA(B2:B6)
Ortalama: 105 ÷ 5 = 21 → =ORTALAMA(B2:B6)
En büyük: 24 → =MAK(B2:B6)
En küçük: 18 → =MİN(B2:B6)Sütun, çizgi ve daire grafiklerinin hangi durumlarda kullanıldığını açıklayınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Sütun grafiği grupları karşılaştırmak için, çizgi grafiği bir şeyin zaman içindeki değişimini göstermek için, daire grafiği bir bütünün parçalarını ve paylarını göstermek için kullanılır.Aşağıdaki veriler için hangi grafiği seçersiniz? a) Bir haftalık sıcaklık b) Harçlığın nerelere harcandığı c) Sınıfların topladığı kitap sayıları (10 puan)
Örnek cevabı göster
a) Çizgi grafiği; zamanla değişim var. b) Daire grafiği; harçlık bir bütün, harcamalar onun parçaları. c) Sütun grafiği; sınıflar birbiriyle karşılaştırılıyor.Bir grafikte bulunması gereken öğeleri yazınız. Dikey ekseni 0’dan başlamayan bir sütun grafiği neden yanıltıcı olabilir? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Başlık, eksen adları, birimler ve gerekiyorsa açıklama (lejant) bulunmalıdır. Eksen 0’dan başlamazsa sütunların boyları gerçek oranları göstermez; küçük farklar çok büyükmüş gibi görünür.26 geçerli oyun 11’i müze, 9’u hayvanat bahçesi, 6’sı planetaryum. Sayısal kanıta dayanan bir sonuç cümlesi yazınız ve sonucun sınırını belirtiniz. (10 puan)
Örnek cevabı göster
“Sınıf gezisi için en çok müze tercih edildi: 26 geçerli oyun 11’i (yaklaşık %42) müzeye çıktı, hayvanat bahçesi 9 oyla ikinci oldu.” Sınır: Bu sonuç yalnız bizim sınıfımızın tercihini gösterir; bütün okul için genelleme yapılamaz.
Boşluk doldurma
- Verileri grafik gibi görsellerle anlaşılır kılmaya denir.
- Veri toplayarak cevaplayabileceğimiz soruya denir.
- Yazım hatalarını düzeltmek ve aynı cevapları birleştirmek adımıdır.
- Sayıların toplamı sayı adedine bölünerek bulunur.
- Zamanla değişimi göstermek için grafiği kullanılır.
- Grupları birbiriyle karşılaştırmak için grafiği kullanılır.
Pekiştir · Oyunlar
Oynayarak tekrar et
Üç kısa oyun var. Veri temizleyiciyi ve grafik atölyesini de denemeyi unutma.
Veri sözlüğü
Soldan bir kavram seç, sonra sağdan onun açıklamasına dokun.
Hazır olduğunda bir kavram seç.
Veriyle cevaplanır mı?
Her soruyu oku: Veri toplayarak cevaplanabilir mi, yoksa kişisel görüşe mi dayanıyor?
Bir kart seçerek başla.
Hangi grafik?
Her veriyi en uygun grafiğin kutusuna yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Bu hafta neler öğrendin?
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Veriyle cevaplanabilecek bir araştırma sorusu yazabiliyorum.
Veriyi tabloya düzenli yazıp temizleyebiliyorum.
Toplam, ortalama, en büyük ve en küçük değeri formülle hesaplayabiliyorum.
Soruma uygun grafiği seçip sayısal kanıtla sonuç cümlesi yazabiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Benim mini araştırmam
Ailenden ve komşularından en az 10 kişiye seçenekli bir soru sor. İsim yazma.
- Araştırma sorunu yaz (örneğin “En sevdiğiniz mevsim hangisi?”) ve seçenekleri belirle.
- Cevapları bir tabloya yaz, her seçeneği say.
- Uygun grafiği defterine çiz; başlık ve eksen adlarını unutma. Altına sayısal kanıtlı bir sonuç cümlesi yaz.
Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi
1. ders (40 dk)
- Merak et: 28 gezi oyunu saymaya çalışma (6 dk)
- Veri döngüsü (5 dk)
- Araştırma sorusu ve “Veriyle cevaplanır mı?” oyunu (10 dk)
- Veri toplama yöntemleri, veri türleri, etik (7 dk)
- Veri temizleyici; mümkünse sınıfta seçenekli kısa bir anket yapma (12 dk)
2. ders (40 dk)
- Sıcaklık verisini tablolama programına girip formüllerle analiz (12 dk)
- Grafik atölyesi ve yanıltıcı grafik (10 dk)
- Programda grafik ekleme (başlık, eksen adları) (8 dk)
- Sonuç cümlesi yazma ve deftere yazalım (10 dk)