Kod Kâşifi · 4. hafta · 5–9 Ekim 2026

5. sınıf · 4. hafta · BTY.5.1.3

Dijital vatandaşlık uygulamaları

Randevu almak, ders izlemek, sınıf grubunda konuşmak… Her gün dijital hizmetler kullanıyor ve dijital ortamlarda insanlarla karşılaşıyoruz. Bu hafta bu hizmetleri alanlarına göre gruplayacak, gizliliğimizi koruyacak ve internette nazik, yapıcı olmayı öğreneceğiz.

Tema 1 · Bilişim teknolojilerinin hayatımızdaki yeri 2 ders saati 5–9 Ekim 2026

Isınma · Merak et

Sınıf grubunda bir akşam

Ece, sınıfın kitap günü için hazırladığı afiş taslağını gruba gönderdi. Mesajları oku. Hangileri iyi bir dijital vatandaşa yakışır, hangileri yakışmaz?

5-B Sınıf Grubu24 üye
1EceKitap günü afişinin taslağını hazırladım, ne dersiniz?19.02
2KaanBU NE YA ÇOK KÖTÜ OLMUŞ!!! hahaha19.03
3ZeynepKonusu çok güzel. Başlık açık sarı olduğu için zor okunuyor; koyu bir renk seçersen herkes rahat okur.19.05
4MiraEce bana özelden “çok heyecanlıyım” yazmıştı, bakın ekran görüntüsü.19.06
5ArdaMira, özel mesajı paylaşmak doğru değil bence. Ece, emeğine sağlık!19.08
6KaanBir dahaki sefere Ece’yi gruba eklemeyelim bence.23.40

Her mesaja “uygun” ya da “uygun değil” de ve nedenini yaz. Sonra aşağıdaki değerlendirmeyi aç.

Mesajların değerlendirmesi
  • 1. Uygun: Ece görüş istiyor.
  • 2. Uygun değil: Büyük harf bağırmak gibidir; ünlemler ve alay kırıcıdır. Kişiyi üzer, işe yarar bir öneri içermez.
  • 3. Uygun ve yapıcı: Önce güzel yanı söylüyor, sonra sorunu ve çözümünü gösteriyor. Kişiyi değil afişi konuşuyor.
  • 4. Uygun değil: Özel bir mesajı izinsiz paylaşmak gizliliğe saygısızlıktır.
  • 5. Uygun: Arda yanlışı kibarca söylüyor ve Ece’ye destek oluyor. Seyirci kalmıyor.
  • 6. Uygun değil: Birini gruptan dışlamak siber zorbalıktır. Üstelik gece 23.40’ta yazılmış.

Adım 1 · Kavramlar

Bu haftanın beş kelimesi

Üçünü geçen hafta tanıdın. İki yeni kavram bu haftanın ana konusu.

Hatırla

Dijital kimlik

Çevrim içi ortamlarda kişiyi temsil eden bilgilerin ve etkinliklerin tümüdür.

Hatırla

Dijital ayak izi

İnternette yaptıklarımızın geride bıraktığı izlerdir; aktif ya da pasif olabilir.

Hatırla

Dijital vatandaşlık

Dijital ortamlarda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır.

Yeni

Gizlilik ayarları

Profilimizi, paylaşımlarımızı ve bilgilerimizi kimlerin görebileceğini yönettiğimiz seçeneklerdir.

Örnek: Hesabı “yalnız arkadaşlar görsün” olarak ayarlamak, konum paylaşımını kapatmak.

Yeni

Çevrim içi nezaket

İnternette iletişim kurarken başkalarına saygılı ve anlayışlı davranmaktır.

Örnek: Farklı düşünen bir arkadaşına “Fikrini anladım, ben farklı düşünüyorum çünkü…” diye yazmak.

Adım 2 · Hak ve sorumluluk

Her hakkın yanında bir sorumluluk vardır

Okulda nasıl haklarımız ve kurallarımız varsa dijital dünyada da öyle. Bir ortamın dijital olması saygı ve nezaket kurallarını ortadan kaldırmaz.

HakkımSorumluluğumÖrnek davranış
Bilgiye erişmekBilginin doğruluğunu kontrol etmekBir haberi paylaşmadan önce ikinci bir güvenilir kaynağa bakarım.
Fikrimi ifade etmekBaşkalarını incitmeden yazmakKatılmadığım bir fikre gerekçemle, kibarca cevap veririm.
Gizliliğimin korunmasıBaşkalarının gizliliğine saygı duymakArkadaşımın fotoğrafını ve özel mesajını izinsiz paylaşmam.
Emeğimin korunmasıBaşkalarının emeğine saygı duymakÖdevimde kullandığım bir resmin ya da yazının kaynağını belirtirim.
Güvenli bir ortamda bulunmakZorbalığa katılmamak, bildirmekKırıcı bir mesajı yaymam, güvendiğim bir yetişkine anlatırım.
Dijital hizmetlerden yararlanmakHizmetleri amacına uygun ve izinle kullanmakAilemin hesabıyla izinsiz işlem yapmam.

Adım 3 · Dijital hizmetleri sınıflandır

Hangi hizmet hangi alanda?

Devlet kurumları ve kuruluşlar birçok hizmeti artık internet üzerinden sunuyor. Bu hizmetleri hangi ihtiyacı karşıladıklarına göre gruplayabiliriz.

Eğitim

  • EBA: ders videoları ve içerikler
  • e-Okul: not ve devamsızlık bilgisi
  • Dijital kütüphaneler ve e-kitaplar

Sağlık

  • MHRS: hastane randevusu
  • e-Nabız: tahlil, reçete ve aşı bilgileri
  • 112 acil çağrı sistemi

Ulaşım

  • Otobüsün geliş süresini gösteren uygulamalar
  • Tren ve uçak bileti alma
  • Köprü ve otoyol geçiş sistemleri

Kamu hizmetleri

  • e-Devlet: belge alma ve başvuru
  • Nüfus ve adres bilgisi sorgulama
  • Kurumlara çevrim içi dilekçe

Afet ve güvenlik

  • AFAD’ın acil çağrı uygulaması
  • e-Devlet’te toplanma alanı sorgulama
  • Afet uyarı mesajları

Kültür ve sanat

  • Sanal müze turları
  • Çevrim içi sergiler ve konserler
  • Halk kütüphanelerinin e-kitap hizmetleri
Alanı nasıl bulurum?

Cihaza değil, yapılan işe bak. Telefonla MHRS’den randevu almak sağlık, aynı telefonla EBA’da ders izlemek eğitim alanındadır. Bir platform birden fazla alanda hizmet verebilir; e-Devlet’te hem öğrenci belgesi hem sağlık bilgisi bulunur.

Bu hesaplar kimin?

e-Devlet, MHRS ve e-Nabız gibi hizmetlere kimlik bilgisi ve şifreyle girilir. Bu hesaplar yetişkinlere aittir. Ailenin hesabını izinsiz kullanma; gerekirse onlarla birlikte kullan.

Adım 4 · Gizlilik ayarları

Kapını kime açtığına sen karar ver

Gizlilik ayarları, dijital evinin kapısı ve perdeleri gibidir. Doğru ayarlarla dijital kimliğini korur, pasif ayak izini azaltırsın. Aşağıdaki hayalî profilin ayarları çok açık bırakılmış. Düğmelerle düzelt.

Güvenlik durumu

    Uygulama izinleri: Bu uygulama bunu neden istiyor?

    Uygulamaİstediği izinMantıklı mı?
    Harita uygulamasıKonumMantıklı: Yol tarifi için nerede olduğunu bilmesi gerekir.
    Görüntülü görüşme uygulamasıKamera ve mikrofonMantıklı: Görüşme için gerekir.
    El feneri uygulamasıRehber ve konumŞüpheli: Işık yakmak için bunlara ihtiyacı yok.
    Hesap makinesiMikrofonŞüpheli: Hesap yapmak için ses dinlemesi gerekmez.
    Altın soru

    Bir uygulama izin istediğinde kendine sor: “Bu uygulamanın işini yapması için bu izne gerçekten ihtiyacı var mı?” Emin değilsen “İzin verme” de ve ailene danış.

    Adım 5 · Çevrim içi nezaket

    Ekranın arkasında da bir insan var

    Yüz yüze konuşurken ses tonumuz ve yüz ifademiz ne demek istediğimizi anlatır. Yazılı mesajda bunlar görünmez, bu yüzden kolayca yanlış anlaşılabiliriz.

    Büyük harfle bağırma

    TAMAMEN BÜYÜK HARFLE YAZMAK karşı tarafa bağırmak gibi algılanır.

    Göndermeden önce oku

    Mesajını bir kez daha oku: Karşındaki kişi bunu nasıl anlar?

    Kişiyi değil fikri konuş

    “Sen yapamıyorsun” yerine “Başlık küçük kalmış” de.

    Saatine dikkat et

    Gece geç saatte gruplara ve öğretmenine mesaj yazma.

    Özeli özelde tut

    Birine özel bir şey söyleyeceksen grupta değil, özelden ve kibarca söyle.

    Teşekkür et, özür dile

    “Teşekkür ederim”, “Yanlış anladıysam özür dilerim” sihirli cümlelerdir.

    Yapıcı geri bildirimin formülü

    1Beğendiğini söyle“Afişin konusu çok güzel.”
    2Sorunu tarif et“Başlık açık sarı olduğu için zor okunuyor.”
    3Bir öneri ver“Koyu bir renk seçersen herkes rahat okur.”

    Mesaj nezaket kontrolcüsü

    Bir mesaj yaz ya da örnekteki kaba mesajı düzelt. Kontrolcü mesajın tonunu incelesin.

      Adım 6 · Siber zorbalık

      İncitmeye katılma, yalnız da kalma

      İnternette birini bilerek ve tekrar tekrar incitmek, korkutmak, alay etmek ya da dışlamak siber zorbalıktır. Ekranda olması onu daha az acıtıcı yapmaz.

      Siber zorbalık örnekleri

      • Kırıcı, alaycı ya da tehdit eden mesajlar
      • Birini bilerek gruptan dışlamak
      • Birinin fotoğrafını ya da özel mesajını izinsiz yaymak
      • Başkası adına sahte hesap açmak
      • Biri hakkında yalan ya da dedikodu yaymak

      Seyirci değil, destekçi ol

      • Kırıcı paylaşımı beğenme, gülme, yayma.
      • Zorbalığa uğrayan arkadaşına “Yanındayım” de.
      • Gördüğünü güvendiğin bir yetişkine anlat.
      • Misilleme yapma; kötülük kötülüğü büyütür.

      Zorbalıkla karşılaşırsan

      1Cevap vermeÖfkeyle karşılık verme, misilleme yapma.
      2SaklaMesajları silme; bir yetişkinle birlikte ekran görüntüsü al.
      3Engelle ve bildirUygulamanın engelleme ve bildirme seçeneklerini yetişkinle kullan.
      4AnlatAilene, öğretmenine ya da okul rehber öğretmenine anlat.
      Unutma

      Yardım istemek zayıflık değil, cesarettir. Türkiye’de Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ALO 183 hattı çocuklar için de destek verir. Acil bir tehlike varsa 112 aranır.

      Özet · Deftere yazalım

      Defterine bunları yaz

      Yazılı sınava çalışırken önce bu sekiz maddeyi tekrar et.

      Dijital vatandaşlık uygulamaları

      1. Dijital vatandaşlık: Dijital ortamlarda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır. Her hakkın yanında bir sorumluluk vardır.
      2. Fikrimizi söylemek hakkımızdır; başkalarını incitmeden yazmak sorumluluğumuzdur.
      3. Dijital hizmetler alanlarına göre gruplanır: Eğitim (EBA, e-Okul), sağlık (MHRS, e-Nabız), kamu hizmetleri (e-Devlet), ulaşım, afet ve güvenlik, kültür ve sanat.
      4. Alanı bulmak için cihaza değil, yapılan işe bakılır.
      5. Gizlilik ayarları: Profilimizi ve paylaşımlarımızı kimlerin görebileceğini yönettiğimiz seçeneklerdir. Hesap gizli, konum kapalı olmalıdır.
      6. Uygulama izinlerinde şu soruyu sorarız: Bu uygulamanın işi için bu izin gerekli mi?
      7. Çevrim içi nezaket: İnternette saygılı ve anlayışlı davranmaktır. Büyük harfle yazılmaz, kişi değil fikir eleştirilir. Yapıcı geri bildirim: beğeni + sorun + öneri.
      8. Siber zorbalık karşısında: cevap verme, sakla, engelle ve bildir, bir yetişkine anlat. Seyirci değil destekçi ol.

      Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

      Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

      Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

      1. Dijital vatandaşlık nedir? Bir dijital hak ve bu hakka karşılık gelen bir sorumluluk yazınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Dijital ortamlarda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır. Hak: Fikrimi ifade etmek. Sorumluluk: Fikrimi başkalarını incitmeden, saygılı bir dille yazmak.
      2. Gizlilik ayarları nedir? Neden önemlidir? İki ayar örneği veriniz. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Profilimizi, paylaşımlarımızı ve bilgilerimizi kimlerin görebileceğini yönettiğimiz seçeneklerdir. Kişisel bilgilerimizi tanımadığımız kişilerden korur ve dijital ayak izimizi azaltır. Örnekler: hesabı gizli yapmak, paylaşımlarda konumu kapatmak, mesajları yalnız arkadaşlardan almak.
      3. EBA, MHRS ve e-Devlet hizmetlerini kullanım alanlarına göre gruplandırınız. Hangi ölçüte göre grupladığınızı açıklayınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        EBA eğitim, MHRS sağlık, e-Devlet kamu hizmetleri alanındadır. Gruplarken hizmetin hangi ihtiyacı karşıladığına, yani yapılan işe baktım; hangi cihazla kullanıldığına bakmadım.
      4. Çevrim içi nezaket nedir? Üç nezaket kuralı yazınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        İnternette iletişim kurarken başkalarına saygılı ve anlayışlı davranmaktır.
        • Tamamen büyük harfle yazmamak.
        • Kişiyi değil fikri eleştirmek.
        • Gece geç saatte mesaj atmamak; göndermeden önce mesajı okumak.
      5. “BU AFİŞ ÇOK KÖTÜ OLMUŞ!!!” mesajını çevrim içi nezaket açısından değerlendirip yapıcı bir mesaja dönüştürünüz. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Mesaj büyük harfle yazıldığı için bağırıyormuş gibi görünür; ünlemler ve “çok kötü” ifadesi kırıcıdır, işe yarar bir öneri içermez. Yapıcı hâli: “Afişin konusu çok güzel. Başlık açık renkli olduğu için zor okunuyor; koyu bir renk seçersen herkes rahatça okur.”
      6. Siber zorbalık nedir? Siber zorbalığa uğrayan biri hangi adımları izlemelidir? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        İnternette birini bilerek ve tekrar tekrar incitmek, korkutmak, alay etmek ya da dışlamaktır. Adımlar: Cevap vermemek ve misilleme yapmamak; mesajları silmeyip bir yetişkinle saklamak; engellemek ve bildirmek; ailesine ya da öğretmenine anlatmak.
      7. Bir arkadaşının sınıf grubunda alay konusu olduğunu görüyorsun. Seyirci kalmamak için neler yapabilirsin? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Alaycı mesajları beğenmem, gülmem ve yaymam. Arkadaşıma özelden “Yanındayım” diye destek olurum. Gördüklerimi öğretmenime ya da aileme anlatırım. Grupta kibarca “Bu doğru değil” diyebilirim ama kavgaya girmem.
      8. Bir el feneri uygulaması rehberine ve konumuna erişmek için izin istiyor. Ne yaparsın? Neden? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        İzin vermem ve aileme danışırım. El fenerinin ışık yakmak için rehberime ya da konumuma ihtiyacı yoktur. Gereksiz izin isteyen bir uygulama kişisel bilgilerimi toplamak isteyebilir.
      9. Gizlilik ayarları ile dijital ayak izi arasındaki ilişkiyi açıklayınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Gizlilik ayarları ayak izimizi kimlerin görebileceğini ve ne kadar iz bırakacağımızı belirler. Örneğin konum paylaşımını kapatmak pasif ayak izimizi azaltır; hesabı gizli yapmak paylaşımlarımızı yalnız tanıdıklarımızın görmesini sağlar.
      10. Sınıf grubunda bir arkadaşın senden farklı düşünüyor. Ona nasıl yanıt verirsin? Örnek bir cümle yazınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Kişiliğini değil fikrini konuşur, gerekçemi saygılı bir dille yazarım: “Fikrini anladım, teşekkür ederim. Ben farklı düşünüyorum, çünkü… Senin buna ne dediğini de merak ediyorum.”

      Boşluk doldurma

      Kelime kutusugizlilik ayarlarıçevrim içi nezaketsiber zorbalıksorumlulukbüyüksağlık
      1. Profilimizi ve paylaşımlarımızı kimlerin görebileceğini yönettiğimiz seçeneklere denir.
      2. İnternette iletişim kurarken başkalarına saygılı ve anlayışlı davranmaya denir.
      3. İnternette birini bilerek ve tekrar tekrar incitmek ya da dışlamak olarak adlandırılır.
      4. Haklarımızın yanında yerine getirmemiz gereken görevlere denir.
      5. Mesajı tamamen harfle yazmak bağırıyormuşuz gibi algılanır.
      6. MHRS’den randevu almak alanındaki bir dijital hizmettir.

      Pekiştir · Oyunlar

      Oynayarak tekrar et

      Dört kısa oyun var. Gizlilik panelini ve mesaj kontrolcüsünü de denemeyi unutma.

      Eşleştirme

      Hak ve sorumluluk

      Soldan bir hak seç, sonra sağdan ona karşılık gelen sorumluluğa dokun.

      0 / 7

      Hazır olduğunda bir hak seç.

      Sınıflandırma oyunu

      Hizmet nerede?

      Her dijital hizmeti ait olduğu alana yerleştir. Bazı kartlar iki alana da uyar.

      0 / 12

      Bir kart seçerek başla.

      Sınıflandırma oyunu

      Bu izin mantıklı mı?

      Uygulamanın işini yapması için bu izin gerekli mi, yoksa şüpheli mi?

      0 / 10

      Bir kart seçerek başla.

      Sınıflandırma oyunu

      Nazik mi, kırıcı mı?

      Her mesajı oku ve doğru kutuya yerleştir.

      0 / 10

      Bir kart seçerek başla.

      Kapanış · Kendini değerlendir

      Bu hafta neler öğrendin?

      Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

      Dijital ortamdaki haklarımı ve bunlara karşılık gelen sorumluluklarımı eşleştirebiliyorum.

      Dijital hizmetleri kullanım alanlarına göre gruplandırabiliyorum.

      Gizlilik ayarlarını ve uygulama izinlerini doğru seçebiliyorum.

      Farklı fikirlere nazik ve yapıcı yanıt verebiliyor, zorbalıkta ne yapacağımı biliyorum.

      Haftanın mini görevi · Evde ve sınıfta

      Sınıfımızın çevrim içi nezaket sözleşmesi

      Sınıf grubunuz için bir nezaket sözleşmesi taslağı hazırla.

      1. Grupta uyulacak beş nezaket kuralı yaz (mesaj saatleri, dil, özel mesajlar…).
      2. Zorbalık görülürse ne yapılacağını bir maddeyle açıkla.
      3. Ailenle birlikte evdeki bir uygulamanın izinlerine bakın; gereksiz bir izin bulursanız not al ve derste paylaş.
      Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

      1. ders (40 dk)

      1. Merak et: sınıf grubu sohbetini değerlendirme (8 dk)
      2. Kavramlar ve hak–sorumluluk tablosu (10 dk)
      3. Dijital hizmetleri alanlara göre gruplama, “Hizmet nerede?” oyunu (12 dk)
      4. Gizlilik paneli ve uygulama izinleri (10 dk)

      2. ders (40 dk)

      1. Çevrim içi nezaket kuralları ve yapıcı geri bildirim formülü (10 dk)
      2. Mesaj nezaket kontrolcüsü ile kaba mesajları dönüştürme (8 dk)
      3. Siber zorbalık, seyirci değil destekçi olmak (10 dk)
      4. Deftere yazalım ve “Nazik mi, kırıcı mı?” oyunu (12 dk)