Dijital kimlik
Çevrim içi ortamlarda kişiyi temsil eden bilgilerin ve etkinliklerin tümüdür.
5. sınıf · 4. hafta · BTY.5.1.3
Randevu almak, ders izlemek, sınıf grubunda konuşmak… Her gün dijital hizmetler kullanıyor ve dijital ortamlarda insanlarla karşılaşıyoruz. Bu hafta bu hizmetleri alanlarına göre gruplayacak, gizliliğimizi koruyacak ve internette nazik, yapıcı olmayı öğreneceğiz.
Isınma · Merak et
Ece, sınıfın kitap günü için hazırladığı afiş taslağını gruba gönderdi. Mesajları oku. Hangileri iyi bir dijital vatandaşa yakışır, hangileri yakışmaz?
Her mesaja “uygun” ya da “uygun değil” de ve nedenini yaz. Sonra aşağıdaki değerlendirmeyi aç.
Adım 1 · Kavramlar
Üçünü geçen hafta tanıdın. İki yeni kavram bu haftanın ana konusu.
Çevrim içi ortamlarda kişiyi temsil eden bilgilerin ve etkinliklerin tümüdür.
İnternette yaptıklarımızın geride bıraktığı izlerdir; aktif ya da pasif olabilir.
Dijital ortamlarda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır.
Profilimizi, paylaşımlarımızı ve bilgilerimizi kimlerin görebileceğini yönettiğimiz seçeneklerdir.
Örnek: Hesabı “yalnız arkadaşlar görsün” olarak ayarlamak, konum paylaşımını kapatmak.
İnternette iletişim kurarken başkalarına saygılı ve anlayışlı davranmaktır.
Örnek: Farklı düşünen bir arkadaşına “Fikrini anladım, ben farklı düşünüyorum çünkü…” diye yazmak.
Adım 2 · Hak ve sorumluluk
Okulda nasıl haklarımız ve kurallarımız varsa dijital dünyada da öyle. Bir ortamın dijital olması saygı ve nezaket kurallarını ortadan kaldırmaz.
| Hakkım | Sorumluluğum | Örnek davranış |
|---|---|---|
| Bilgiye erişmek | Bilginin doğruluğunu kontrol etmek | Bir haberi paylaşmadan önce ikinci bir güvenilir kaynağa bakarım. |
| Fikrimi ifade etmek | Başkalarını incitmeden yazmak | Katılmadığım bir fikre gerekçemle, kibarca cevap veririm. |
| Gizliliğimin korunması | Başkalarının gizliliğine saygı duymak | Arkadaşımın fotoğrafını ve özel mesajını izinsiz paylaşmam. |
| Emeğimin korunması | Başkalarının emeğine saygı duymak | Ödevimde kullandığım bir resmin ya da yazının kaynağını belirtirim. |
| Güvenli bir ortamda bulunmak | Zorbalığa katılmamak, bildirmek | Kırıcı bir mesajı yaymam, güvendiğim bir yetişkine anlatırım. |
| Dijital hizmetlerden yararlanmak | Hizmetleri amacına uygun ve izinle kullanmak | Ailemin hesabıyla izinsiz işlem yapmam. |
Adım 3 · Dijital hizmetleri sınıflandır
Devlet kurumları ve kuruluşlar birçok hizmeti artık internet üzerinden sunuyor. Bu hizmetleri hangi ihtiyacı karşıladıklarına göre gruplayabiliriz.
Cihaza değil, yapılan işe bak. Telefonla MHRS’den randevu almak sağlık, aynı telefonla EBA’da ders izlemek eğitim alanındadır. Bir platform birden fazla alanda hizmet verebilir; e-Devlet’te hem öğrenci belgesi hem sağlık bilgisi bulunur.
e-Devlet, MHRS ve e-Nabız gibi hizmetlere kimlik bilgisi ve şifreyle girilir. Bu hesaplar yetişkinlere aittir. Ailenin hesabını izinsiz kullanma; gerekirse onlarla birlikte kullan.
Adım 4 · Gizlilik ayarları
Gizlilik ayarları, dijital evinin kapısı ve perdeleri gibidir. Doğru ayarlarla dijital kimliğini korur, pasif ayak izini azaltırsın. Aşağıdaki hayalî profilin ayarları çok açık bırakılmış. Düğmelerle düzelt.
Güvenlik durumu
| Uygulama | İstediği izin | Mantıklı mı? |
|---|---|---|
| Harita uygulaması | Konum | Mantıklı: Yol tarifi için nerede olduğunu bilmesi gerekir. |
| Görüntülü görüşme uygulaması | Kamera ve mikrofon | Mantıklı: Görüşme için gerekir. |
| El feneri uygulaması | Rehber ve konum | Şüpheli: Işık yakmak için bunlara ihtiyacı yok. |
| Hesap makinesi | Mikrofon | Şüpheli: Hesap yapmak için ses dinlemesi gerekmez. |
Bir uygulama izin istediğinde kendine sor: “Bu uygulamanın işini yapması için bu izne gerçekten ihtiyacı var mı?” Emin değilsen “İzin verme” de ve ailene danış.
Adım 5 · Çevrim içi nezaket
Yüz yüze konuşurken ses tonumuz ve yüz ifademiz ne demek istediğimizi anlatır. Yazılı mesajda bunlar görünmez, bu yüzden kolayca yanlış anlaşılabiliriz.
TAMAMEN BÜYÜK HARFLE YAZMAK karşı tarafa bağırmak gibi algılanır.
Mesajını bir kez daha oku: Karşındaki kişi bunu nasıl anlar?
“Sen yapamıyorsun” yerine “Başlık küçük kalmış” de.
Gece geç saatte gruplara ve öğretmenine mesaj yazma.
Birine özel bir şey söyleyeceksen grupta değil, özelden ve kibarca söyle.
“Teşekkür ederim”, “Yanlış anladıysam özür dilerim” sihirli cümlelerdir.
Bir mesaj yaz ya da örnekteki kaba mesajı düzelt. Kontrolcü mesajın tonunu incelesin.
Adım 6 · Siber zorbalık
İnternette birini bilerek ve tekrar tekrar incitmek, korkutmak, alay etmek ya da dışlamak siber zorbalıktır. Ekranda olması onu daha az acıtıcı yapmaz.
Yardım istemek zayıflık değil, cesarettir. Türkiye’de Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ALO 183 hattı çocuklar için de destek verir. Acil bir tehlike varsa 112 aranır.
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu sekiz maddeyi tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Dijital vatandaşlık nedir? Bir dijital hak ve bu hakka karşılık gelen bir sorumluluk yazınız. (10 puan)
Gizlilik ayarları nedir? Neden önemlidir? İki ayar örneği veriniz. (10 puan)
EBA, MHRS ve e-Devlet hizmetlerini kullanım alanlarına göre gruplandırınız. Hangi ölçüte göre grupladığınızı açıklayınız. (10 puan)
Çevrim içi nezaket nedir? Üç nezaket kuralı yazınız. (10 puan)
“BU AFİŞ ÇOK KÖTÜ OLMUŞ!!!” mesajını çevrim içi nezaket açısından değerlendirip yapıcı bir mesaja dönüştürünüz. (10 puan)
Siber zorbalık nedir? Siber zorbalığa uğrayan biri hangi adımları izlemelidir? (10 puan)
Bir arkadaşının sınıf grubunda alay konusu olduğunu görüyorsun. Seyirci kalmamak için neler yapabilirsin? (10 puan)
Bir el feneri uygulaması rehberine ve konumuna erişmek için izin istiyor. Ne yaparsın? Neden? (10 puan)
Gizlilik ayarları ile dijital ayak izi arasındaki ilişkiyi açıklayınız. (10 puan)
Sınıf grubunda bir arkadaşın senden farklı düşünüyor. Ona nasıl yanıt verirsin? Örnek bir cümle yazınız. (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Dört kısa oyun var. Gizlilik panelini ve mesaj kontrolcüsünü de denemeyi unutma.
Soldan bir hak seç, sonra sağdan ona karşılık gelen sorumluluğa dokun.
Hazır olduğunda bir hak seç.
Her dijital hizmeti ait olduğu alana yerleştir. Bazı kartlar iki alana da uyar.
Bir kart seçerek başla.
Uygulamanın işini yapması için bu izin gerekli mi, yoksa şüpheli mi?
Bir kart seçerek başla.
Her mesajı oku ve doğru kutuya yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Dijital ortamdaki haklarımı ve bunlara karşılık gelen sorumluluklarımı eşleştirebiliyorum.
Dijital hizmetleri kullanım alanlarına göre gruplandırabiliyorum.
Gizlilik ayarlarını ve uygulama izinlerini doğru seçebiliyorum.
Farklı fikirlere nazik ve yapıcı yanıt verebiliyor, zorbalıkta ne yapacağımı biliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde ve sınıfta
Sınıf grubunuz için bir nezaket sözleşmesi taslağı hazırla.