Martı Ortaokulu 5-B. Futbol ve resim. Doğum günüm 14 Mart, hediyelerinizi bekliyorum!
5. sınıf · 3. hafta · BTY.5.1.2 / BTY.5.1.3
Dijital sağlıktan dijital vatandaşlığa
Geçen hafta ekran karşısında kendimizi nasıl koruyacağımızı öğrendik. Bu hafta bir adım ileri gidiyoruz: İnternette bizi kim temsil ediyor, arkamızda hangi izleri bırakıyoruz ve başkalarına karşı sorumluluklarımız neler?
Isınma · Merak et
Bu profil neler anlatıyor?
Aşağıda hayalî bir öğrencinin profili var. Bir dedektif gibi incele: Hiç tanımayan biri bu profilden Deniz hakkında neler öğrenebilir?
Önce kendi listeni çıkar. Kaç ipucu buldun? Sonra aşağıdaki cevabı aç.
Bir yabancının öğrenebilecekleri
- Yaşı: Kullanıcı adındaki 2015 doğum yılını gösteriyor.
- Oturduğu semt: Kullanıcı adında ve konum etiketinde var.
- Okulu ve şubesi: Biyografide açıkça yazıyor.
- Doğum günü: Biyografide yazıyor.
- Her hafta nerede olduğu: “Her salı burada” cümlesi bir alışkanlığı ele veriyor.
- Evin boş kalacağı: Tatil paylaşımı iki hafta evde kimse olmayacağını söylüyor.
- Okul kartındaki bilgiler: Fotoğrafta kartın tamamı görünüyor.
Deniz tek başına hiçbirine “çok önemli” demeyebilir. Ama ipuçları birleşince bir yabancı onun kim olduğunu, nerede olduğunu ve ne zaman yalnız kaldığını tahmin edebilir.
Adım 1 · Geçen haftadan bugüne
Kendini korumaktan, başkalarını da düşünmeye
Dijital sağlık, ekranı kullanırken kendi bedenimizi ve duygularımızı korumaktı. Ama internette yalnız değiliz: Orada başka insanlarla da karşılaşırız. Onların hakları, bizim de sorumluluklarımız vardır.
Dijital sağlık
Dijital araçları beden ve ruh sağlığımızı koruyarak dengeli kullanmaktır.
Örnek: Yatmadan önce ekranı bırakmak, bildirimleri ödevde kapatmak.
Ergonomi
Araçları ve ortamı vücudu zorlamayacak biçimde düzenlemektir.
Örnek: Ekran göz hizasında, sırt dik, ayaklar yerde.
Dijital vatandaşlık
Dijital ortamlarda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır.
Örnek: Arkadaşının fotoğrafını ondan izin almadan paylaşmamak.
Bir olay, iki ayrı karar
Saat 23.00. Bugün okulda arkadaşınla çok komik bir fotoğraf çektiniz ve hemen paylaşmak istiyorsun. Burada iki farklı konu var. Birini çözmek diğerini çözmez.
Dijital sağlık kararı
Saat geç oldu. Dinlenmen ve uykun için paylaşımı yarına bırak, ekranı kapat.
Dijital vatandaşlık kararı
Fotoğrafta arkadaşın da var. Paylaşmadan önce ona sor. İzin vermezse paylaşma.
Kablo yürüme yolundaysa bu bir fiziksel güvenlik sorunudur; çözümü ne bildirimleri kapatmak ne de takma ad kullanmaktır. Her sorunu kendi türüne göre çöz: sağlık, güvenlik ya da sorumluluk.
Adım 2 · Dijital kimlik
İnternette seni kim temsil ediyor?
Okulda seni yüzünden, adından ve okul kartından tanırlar. İnternette ise seni hesapların, kullanıcı adın, profil resmin ve paylaşımların temsil eder. Bunların hepsi birlikte dijital kimliğini oluşturur.
Dijital kimlik
Çevrim içi ortamlarda kişiyi temsil eden bilgilerin ve etkinliklerin tümüdür.
Örnek: Oyun hesabındaki kullanıcı adın ve avatarın, okul platformundaki hesabın, yazdığın yorumlar.
| Gerçek hayatta | Dijital dünyada |
|---|---|
| Adın ve yüzün | Kullanıcı adın ve profil resmin |
| Okul kartın | Okul platformundaki hesabın |
| Evinin anahtarı | Şifren |
| Konuşmaların, davranışların | Paylaşımların, yorumların, beğenilerin |
| İnsanların senin hakkındaki düşüncesi | Dijital itibarın |
Evinin anahtarını en yakın arkadaşına bile vermezsin. Şifren de dijital kimliğinin anahtarıdır. Kimseyle paylaşma. Hesabınla ilgili bir sorun olursa ailenden yardım iste.
İnsanların internette gördüklerine bakarak senin hakkında oluşturduğu izlenime dijital itibar denir. Nazik yorumlar, güzel üretimler iyi bir itibar bırakır.
Adım 3 · Paylaşacağın bilgiyi seç
Kişisel bilgi trafik ışığı
Her bilgi aynı değildir. Bazıları asla paylaşılmaz, bazıları için önce bir yetişkine danışılır, bazılarını paylaşmak genelde sorun olmaz.
Kırmızı · Asla paylaşma
- Şifren
- Ev adresin
- Telefon numaran
- T.C. kimlik numaran
- Şu an bulunduğun yer
- Evde kimsenin olmayacağı zamanlar
Sarı · Önce yetişkine sor
- Kendi fotoğrafın
- Okulunun adı
- Doğum günün
- Arkadaşınla çekilmiş fotoğraf (ondan da izin al)
Yeşil · Genelde paylaşılabilir
- En sevdiğin kitap
- Çizdiğin bir resim
- Takma adın
- İlgi alanların
Kullanıcı adı kontrolcüsü
Bir kullanıcı adı yaz. Kontrolcü, adın içinde gizlenmiş kişisel ipuçlarını arasın. Gerçek kullanıcı adını yazmak zorunda değilsin; hayalî örnekler dene.
Takma ad kullanmak riskini azaltır ama seni tamamen gizlemez. Profil resmin, paylaştığın fotoğraflar ve konum etiketleri de ipucu verebilir. Merak et bölümündeki Deniz’in kullanıcı adını değiştirmesi yetmezdi.
Adım 4 · Dijital ayak izi
İnternette yürüdüğün her yol iz bırakır
Kumda yürüyünce ayak izin kalır. İnternette de bir yorum yazdığında, bir video izlediğinde ya da bir oyuna girdiğinde geride iz bırakırsın. Bu izlerin tümüne dijital ayak izi denir.
Aktif ayak izi
Bilerek ve isteyerek bıraktığın izlerdir.
- Fotoğraf paylaşmak
- Bir videoya yorum yazmak
- Bir gönderiyi beğenmek
- Okul platformuna ödev yüklemek
Pasif ayak izi
Çoğu zaman fark etmeden bıraktığın izlerdir.
- Uygulamanın konumunu kaydetmesi
- Arama motorunun aramalarını hatırlaması
- İzlediğin videolara göre öneri gelmesi
- Toplu taşıma kartının binişini kaydetmesi
Bir paylaşımı silsen bile o arada biri ekran görüntüsü almış, kopyalamış ya da başka birine göndermiş olabilir. Silmek, kendi sayfandan kaldırır; her yerden kaldırmayabilir. Bu yüzden asıl önemli olan göndermeden önce düşünmektir.
Okul platformuna yüklediğin güzel bir proje, bir yarışmada aldığın ödül, nazik yorumların da ayak izindir. Bu izler ileride seninle ilgili iyi bir izlenim bırakır.
Göndermeden önce üç soru
Adım 5 · Ayak izi ve kullanım alanları
Hangi alanda hangi izi bırakıyoruz?
Ayak izi sadece oyunda ya da paylaşımda oluşmaz. Bilişim teknolojilerini kullandığımız her alanda bir kayıt kalır. Bu kayıtların bir kısmı işimizi kolaylaştırır, bir kısmına dikkat etmek gerekir.
| Alan | Bıraktığın iz | Ne işe yarar? | Neye dikkat etmeli? |
|---|---|---|---|
| Eğitim | Okul platformuna girişler, yüklenen ödevler, notlar | Öğretmen ödevini görür, ailen notlarını takip eder. | Şifreni paylaşma, başkasının hesabıyla giriş yapma. |
| Sağlık | Randevular, tahlil sonuçları, reçeteler | Doktor geçmişini görür, doğru tedaviyi seçer. | Sağlık bilgileri özeldir, yalnız ilgili kişilerle paylaşılır. |
| Ulaşım | Toplu taşıma kartı binişleri, navigasyonun konum geçmişi | Yol tarifi ve sefer planlaması kolaylaşır. | Konum geçmişi nerelere gittiğini gösterir; ayarlarını bir yetişkinle kontrol et. |
| Alışveriş | Siparişler, bakılan ürünler, adres bilgisi | Kargo doğru adrese gelir, uygun ürünler önerilir. | Ailenden izinsiz alışveriş ya da oyun içi satın alma yapma. |
| Eğlence | İzlenen videolar, oyun skorları, sohbet mesajları | Sevdiğin türde videolar ve oyunlar önerilir. | Öneriler seni ekranda daha uzun tutabilir; sohbette kişisel bilgi verme. |
| Kamu hizmetleri | e-Devlet girişleri, başvurular, belgeler | Belgeler hızlıca alınır, sıra beklenmez. | Bu hesaplar yetişkinlere aittir; izinsiz kullanılmaz. |
Video sitelerinin sana “Bunu da beğenebilirsin” demesinin sebebi pasif ayak izindir. Ne izlediğini, ne kadar izlediğini ve neyi geçtiğini kaydeder; buna göre öneri yapar.
Adım 6 · Dijital vatandaşlığa ilk adım
İyi bir dijital vatandaşın dokuz boyutu
Eğitimci Mike Ribble, dijital vatandaşlığı dokuz boyutta anlatır. Geçen hafta öğrendiğin dijital sağlık da bunlardan biri. Gelecek hafta bu boyutları uygulamalarla daha yakından inceleyeceğiz.
Özet · Deftere yazalım
Defterine bunları yaz
Yazılı sınava çalışırken önce bu sekiz maddeyi tekrar et.
Dijital sağlıktan dijital vatandaşlığa
- Dijital sağlık kendimizi korumaktır. Dijital vatandaşlık ise dijital ortamda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır.
- Dijital kimlik: Çevrim içi ortamlarda bizi temsil eden bilgi ve etkinliklerdir: kullanıcı adı, profil resmi, hesaplar, paylaşımlar.
- Şifre, dijital kimliğimizin anahtarıdır; kimseyle paylaşılmaz.
- Adres, telefon, T.C. kimlik numarası, şifre ve anlık konum paylaşılmaz. Takma ad bizi tamamen gizlemez.
- Dijital ayak izi: İnternette yaptıklarımızın geride bıraktığı izlerdir. Aktif (bilerek) ve pasif (fark etmeden) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Dijital izler kolay silinmez; silinen bir paylaşımın kopyası ya da ekran görüntüsü kalabilir.
- Ayak izi eğitim, sağlık, ulaşım, alışveriş, eğlence gibi her alanda oluşur.
- Paylaşmadan önce üç soru: İzin aldım mı? Yıllar sonra da rahatça gösterebilir miyim? Ailem görse rahat eder mi?
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Dijital kimlik nedir? Dijital kimliğimizi oluşturan üç öğe yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Dijital kimlik, çevrim içi ortamlarda kişiyi temsil eden bilgilerin ve etkinliklerin tümüdür. Öğeleri: kullanıcı adı, profil resmi, paylaşımlar ve yorumlar (oyun ve okul hesapları da sayılabilir).Dijital ayak izi nedir? Aktif ve pasif ayak izine birer örnek veriniz. (10 puan)
Örnek cevabı göster
İnternette yaptıklarımızın geride bıraktığı izlerdir.
Aktif: Bir videoya yorum yazmak.
Pasif: Uygulamanın konumumuzu biz fark etmeden kaydetmesi.“Bir paylaşımı silersem tamamen yok olur.” görüşünü değerlendiriniz. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Bu görüş doğru değildir. Silmeden önce biri ekran görüntüsü almış, kopyalamış ya da başkasına göndermiş olabilir. Silmek paylaşımı kendi sayfamızdan kaldırır ama her yerden kaldırmayabilir. Bu yüzden paylaşmadan önce düşünmek gerekir.İnternette paylaşılmaması gereken dört kişisel bilgi yazınız. Neden paylaşılmamalıdır? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Şifre, ev adresi, telefon numarası, T.C. kimlik numarası (anlık konum da olabilir). Bu bilgiler kötü niyetli kişilerin eline geçerse hesabımız ele geçirilebilir, bize ulaşılabilir ya da adımıza işlem yapılabilir.“deniz_2015_kadikoy” kullanıcı adının taşıdığı riskleri açıklayınız. Daha güvenli bir kullanıcı adı öneriniz. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Kullanıcı adı gerçek adı (Deniz), doğum yılını (yaşını) ve oturduğu semti açıklıyor. Bu ipuçları birleşince kişi kolayca bulunabilir. Daha güvenli örnek: “MaviKartal27”. Kişisel bilgi içermeyen bir takma addır.Dijital ayak izinin iki farklı kullanım alanında nasıl oluştuğunu ve ne işe yaradığını açıklayınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Ulaşım: Toplu taşıma kartı her binişi kaydeder; bu kayıtlar sefer planlamasına yardım eder. Eğlence: Video sitesi izlediğimiz videoları kaydeder ve bize benzer videolar önerir. Ancak bu öneriler bizi ekranda daha uzun tutabilir.Dijital vatandaşlık nedir? İyi bir dijital vatandaşın üç özelliğini yazınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Dijital ortamlarda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaktır. Özellikleri: Başkalarına saygılı ve nazik yazar; kişisel bilgilerini ve şifresini korur; bilginin doğruluğunu kontrol eder; başkasının fotoğrafını izinsiz paylaşmaz.Dijital sağlık ile dijital vatandaşlık arasındaki ilişkiyi açıklayınız. (10 puan)
Örnek cevabı göster
Dijital sağlık, teknolojiyi kullanırken kendi beden ve ruh sağlığımızı korumaktır. Dijital vatandaşlık ise kendimizle birlikte başkalarının haklarını da gözetmeyi kapsar. Dijital sağlık ve esenlik, dijital vatandaşlığın dokuz boyutundan biridir.Saat 23.00’te arkadaşınla çektiğin fotoğrafı paylaşmak istiyorsun. Bu durumda hangi iki ayrı kararı vermelisin? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Dijital sağlık kararı: Saat geç olduğu için ekranı kapatıp uyurum, paylaşımı ertelerim.
Dijital vatandaşlık kararı: Fotoğrafta arkadaşım da olduğu için önce ondan izin alırım; izin vermezse paylaşmam.Yakın bir arkadaşın oyun hesabının şifresini istiyor. Ne yaparsın? Neden? (10 puan)
Örnek cevabı göster
Şifremi vermem. Şifre dijital kimliğimin anahtarıdır. Arkadaşım kötü niyetli olmasa bile şifre başkalarına geçebilir, hesabımda benim adıma işlem yapılabilir. Arkadaşıma kibarca açıklarım; bir sorun olursa ailemden yardım isterim.
Boşluk doldurma
- Kullanıcı adımız, profil resmimiz ve paylaşımlarımız birlikte oluşturur.
- İnternette yaptıklarımızın geride bıraktığı izlere denir.
- Bir fotoğrafa yorum yazmak ayak izine örnektir.
- Uygulamanın biz fark etmeden konumumuzu kaydetmesi ayak izine örnektir.
- Dijital ortamda hak ve sorumlulukları gözeterek güvenli ve saygılı davranmaya denir.
- Başkasının fotoğrafını paylaşmadan önce mutlaka ondan almalıyız.
Pekiştir · Oyunlar
Oynayarak tekrar et
Üç kısa oyun var. Kullanıcı adı kontrolcüsünü de yukarıda denemeyi unutma.
Kavram avcısı
Soldan bir kavram seç, sonra sağdan onun tanımına dokun.
Hazır olduğunda bir kavram seç.
Bilgi trafik ışığı
Her bilgiyi doğru ışığa yerleştir: kırmızı, sarı ya da yeşil.
Bir kart seçerek başla.
Aktif mi, pasif mi?
Bu ayak izini bilerek mi bıraktın, yoksa fark etmeden mi oluştu?
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Bu hafta neler öğrendin?
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Dijital sağlık ile dijital vatandaşlığın farkını ve bağını açıklayabiliyorum.
Dijital kimliğimi oluşturan öğeleri sayabiliyorum.
Hangi bilgileri paylaşıp hangilerini paylaşmayacağıma karar verebiliyorum.
Aktif ve pasif ayak izini ayırıp farklı alanlardaki etkisini anlatabiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Ayak izi günlüğü
Bir gün boyunca bıraktığın dijital ayak izlerini defterine yaz.
- Hangi uygulamayı ya da cihazı kullandın, ne yaptın?
- Bu iz aktif miydi, pasif mi?
- Hangi alana giriyor: eğitim, ulaşım, eğlence, iletişim…? Ailenle birlikte bir uygulamanın konum ayarına bakın.
Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi
1. ders (40 dk)
- Merak et: Deniz’in profili, ipucu avı (8 dk)
- Geçen haftadan köprü, “bir olay, iki karar” (7 dk)
- Dijital kimlik ve gerçek hayat karşılaştırması (10 dk)
- Trafik ışığı ve kullanıcı adı kontrolcüsü (10 dk)
- “Bilgi trafik ışığı” oyunu (5 dk)
2. ders (40 dk)
- Aktif ve pasif ayak izi, “Aktif mi, pasif mi?” oyunu (12 dk)
- Alanlara göre ayak izi tablosu (10 dk)
- Dijital vatandaşlığın dokuz boyutu (8 dk)
- Deftere yazalım ve kavram eşleştirmesi (10 dk)
