Kod Kâşifi · 13. hafta · 14–18 Aralık 2026

6. sınıf · 13. hafta · BTY.6.4.4 / BTY.6.5.1

Lisanslar ve yapay zekâ verileri

Geçen hafta her eserin bir sahibi olduğunu öğrendik. Peki eser sahipleri eserlerini kullanmamıza nasıl izin verir? Bu hafta lisans türlerini karşılaştıracak, ardından yapay zekânın öğrenmek için kullandığı verilerin hangi kaynaklardan alınması gerektiğini düşüneceğiz.

Tema 4 · Bilişim etiği ve siber güvenlik2 ders saati14–18 Aralık 2026Tema 5 · Yapay zekâya geçiş

Isınma · Merak et

Bu görselleri kullanabilir miyim?

Sunumun için dört görsel buldun. Her birinin altında farklı bir not var.

Dağ manzarası© Tüm hakları saklıdır
Eski bir köy eviCC BY
Bir çiçekCC BY-NC-ND
Eski bir haritaKamu malı (CC0)

Bu notlar ne anlama geliyor olabilir? Hangi görseli hiçbir şart olmadan, hangisini kaynak göstererek kullanabilirsin? Hangisini hiç kullanamazsın?

Adım 1 · Lisans nedir?

Eser sahibinin verdiği izin belgesi

Haftanın kavramı

Lisans

Eser sahibinin, eserini başkalarının hangi koşullarla kullanabileceğini belirttiği izindir.

Örnek: Bir program “ücretsiz kullanılabilir ama satılamaz” diyorsa bu bir lisans koşuludur.

Bir yazılımı kurarken karşına çıkan uzun metni hatırlıyor musun? O metin lisans sözleşmesidir. Programı nasıl kullanabileceğini, kopyalayıp kopyalayamayacağını, değiştirip değiştiremeyeceğini anlatır.

Fotoğraf, müzik ve yazı gibi eserlerin de lisansları vardır.

Yazılım lisans türleri

Lisans türüNe demek?Örnek
Ticari (ücretli)Satın alınarak kullanılır; kopyalanıp başkasına verilemez.Ücretli ofis programları, ücretli oyunlar
Ücretsiz yazılımPara ödemeden kullanılır ama kaynak kodu kapalıdır; değiştirilemez.Ücretsiz indirilen bazı oyun ve uygulamalar
Deneme sürümüBelirli bir süre ya da kısıtlı özelliklerle ücretsiz denenir; sonra satın alınması gerekir.30 gün ücretsiz denenen programlar
Açık kaynakKaynak kodu herkese açıktır; incelenebilir, değiştirilebilir ve lisans koşullarına uyularak paylaşılabilir.LibreOffice, GIMP, Audacity, Pardus
Kamu malıHiçbir telif hakkı kısıtlaması yoktur; herkes özgürce kullanabilir.Koruma süresi dolmuş eserler, sahibinin kamuya bağışladığı eserler

Adım 2 · Creative Commons lisansları

Dört işaret, birçok izin

Creative Commons (CC), eser sahiplerinin eserlerini hangi koşullarla paylaştıklarını kolayca göstermelerini sağlayan ücretsiz lisanslardır. Dört temel işaret vardır.

İşaretAnlamıNe yapmalısın?
BY · AtıfEser sahibinin adı belirtilmelidir.Kaynak gösterirsin.
SA · Aynı lisansla paylaşEseri değiştirirsen yeni eseri de aynı lisansla paylaşmalısın.Kendi eserine de aynı lisansı verirsin.
NC · Ticari olmayanEser para kazanmak amacıyla kullanılamaz.Yalnızca okul, kişisel ve kâr amacı gütmeyen işlerde kullanırsın.
ND · TüretilemezEser değiştirilemez; yalnızca olduğu gibi kullanılabilir.Kırpma, renk değiştirme gibi düzenlemeler yapmazsın.
CC0 · Hak saklı değilEser sahibi bütün haklarından vazgeçmiştir.Özgürce kullanırsın; yine de kaynak göstermek nazik bir davranıştır.

Lisans seçici

Kendi çektiğin bir fotoğrafı paylaşacaksın. Başkalarının onu nasıl kullanmasına izin verirsin?

Fotoğrafını değiştirmelerine izin verir misin?

Para kazanmak için kullanmalarına izin verir misin?

Senin lisansın

    Adım 3 · Benzerlik ve farklılıklar

    Lisansları yan yana koy

    LisansÜcretsiz kullanılır mı?Değiştirilebilir mi?Paylaşılabilir mi?Kaynak gösterilmeli mi?
    Ticari yazılımHayırHayırHayır—
    Ücretsiz yazılımEvetHayırLisansına bağlı—
    Deneme sürümüBelirli süreHayırHayır—
    Açık kaynak yazılımEvetEvetEvetLisans bilgisi korunur
    CC BYEvetEvetEvetEvet
    CC BY-NC-NDEvet, ticari olmayanHayırEvetEvet
    Kamu malı (CC0)EvetEvetEvetGerekmez
    Benzerlikler

    Bütün lisanslar eser sahibinin izin verdiği koşulları anlatır. Hepsinde, lisansta yazmayan bir şeyi yapmak için eser sahibinden ayrıca izin istemek gerekir.

    Farklılıklar

    Lisanslar ücret, değiştirme, ticari kullanım ve kaynak gösterme koşullarında ayrılır. Açık kaynak ve CC lisansları paylaşmayı teşvik eder; ticari lisanslar ise kopyalamayı yasaklar.

    Adım 4 · Yapay zekâ girdileri için bilgi kaynağı seçme

    Yapay zekâ ne yerse onu öğrenir

    Gelecek haftadan itibaren yapay zekâ temasına geçiyoruz. Bir yapay zekâ modeli, kendisine verilen örneklerden (girdi verisi) öğrenir. Verinin nereden geldiği hem modelin doğruluğunu hem de etik ve yasal durumunu belirler.

    GüvenilirVeriler doğru olmalı; yanlış etiketlenmiş örnekler modeli yanıltır.
    İzinliKullanım izni olan, lisansına uygun veriler seçilmeli.
    Kişisel veri içermeyenİnsanların yüzleri, adları, sesleri izinsiz kullanılmamalı.
    Yeterli ve çeşitliHer gruptan yeterince ve farklı koşullarda örnek olmalı.
    GüncelDeğişen konularda eski veriler yanlış sonuç verdirebilir.
    Konuyla ilgiliModelin çözeceği problemle doğrudan ilgili veriler seçilmeli.

    Örnek: Ağaç yapraklarını tanıyan bir model

    Veri kaynağıUygun mu?Neden?
    Okul bahçesinde kendi çektiğimiz yaprak fotoğraflarıUygunBizim eserimiz, izinli ve konuyla ilgili
    CC BY lisanslı bir bitki fotoğrafı arşiviUygunKaynak gösterilerek kullanılabilir
    Bir sitedeki “© Tüm hakları saklıdır” notlu fotoğraflarUygun değilKullanım izni yok
    Sınıf arkadaşlarının yaprak tutarken çekilmiş yüz fotoğraflarıUygun değilKişisel veri içeriyor, konuyla ilgisiz ayrıntı var
    Yalnızca sonbaharda çekilmiş sarı yapraklarEksikÇeşitlilik yok; model yeşil yaprakları tanıyamayabilir
    Karar oyunu

    Veri kaynağı uygun mu?

    Her durumda yapay zekâ için en uygun kararı seç.

    Özet · Deftere yazalım

    Defterine bunları yaz

    Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.

    Lisanslar ve yapay zekâ verileri

    1. Lisans: Eser sahibinin eserini başkalarının hangi koşullarla kullanabileceğini belirttiği izindir.
    2. Yazılım lisansları: ticari (ücretli), ücretsiz yazılım, deneme sürümü, açık kaynak, kamu malı.
    3. Açık kaynak yazılımın kodu herkese açıktır; incelenebilir, değiştirilebilir, paylaşılabilir (LibreOffice, GIMP, Pardus).
    4. Creative Commons işaretleri: BY (atıf), SA (aynı lisansla paylaş), NC (ticari olmayan), ND (türetilemez), CC0 (hak saklı değil).
    5. Lisanslar ücret, değiştirme, ticari kullanım ve kaynak gösterme koşullarında birbirinden ayrılır.
    6. Lisansta yazmayan bir kullanım için eser sahibinden ayrıca izin alınır.
    7. Girdi verisi: Yapay zekânın öğrenmek için kullandığı örneklerdir.
    8. Yapay zekâ için veri kaynağı güvenilir, izinli, kişisel veri içermeyen, yeterli, çeşitli, güncel ve konuyla ilgili olmalıdır.

    Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

    Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

    Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

    1. Lisans nedir? Kendi cümlelerinizle açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Bir eserin ya da yazılımın sahibinin, başkalarının onu hangi koşullarla kullanabileceğini, kopyalayabileceğini ya da değiştirebileceğini belirttiği izindir.
    2. Ticari yazılım ile açık kaynak yazılım arasındaki farkları yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Ticari yazılım satın alınarak kullanılır, kaynak kodu kapalıdır, kopyalanıp paylaşılamaz. Açık kaynak yazılım genellikle ücretsizdir, kaynak kodu herkese açıktır, değiştirilebilir ve lisans koşullarına uyularak paylaşılabilir.
    3. Ücretsiz yazılım ile açık kaynak yazılım aynı şey midir? Açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Aynı şey değildir. Ücretsiz yazılım para ödemeden kullanılır ama kaynak kodu kapalıdır ve değiştirilemez. Açık kaynak yazılımın ise kaynak kodu açıktır ve değiştirilebilir.
    4. Deneme sürümü nedir? Bir örnek veriniz. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Bir yazılımın belirli bir süre ya da kısıtlı özelliklerle ücretsiz denenebilen sürümüdür. Örneğin 30 gün ücretsiz kullanılıp sonra satın alınması gereken bir program.
    5. Creative Commons lisanslarındaki BY, NC, ND ve SA işaretlerinin anlamlarını yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      BY: eser sahibinin adı belirtilmeli (atıf). NC: ticari amaçla kullanılamaz. ND: eser değiştirilemez. SA: değiştirilen eser aynı lisansla paylaşılmalı.
    6. “CC BY-NC-ND” lisanslı bir fotoğrafı okul sunumunuzda kırparak kullanabilir misiniz? Açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Kullanamam. ND işareti eserin değiştirilemeyeceğini gösterir; kırpmak değiştirmek demektir. Fotoğrafı olduğu gibi, kaynağını belirterek ve ticari olmayan bir amaçla kullanabilirim.
    7. Lisans türlerinin iki benzerliğini ve iki farklılığını yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Benzerlik: Hepsi eser sahibinin izin verdiği koşulları anlatır; lisansta yazmayan bir kullanım için ayrıca izin gerekir. Farklılık: Ücretli ya da ücretsiz olmaları; eserin değiştirilmesine ve ticari kullanımına izin verip vermemeleri.
    8. Girdi verisi nedir? Yapay zekâ için neden önemlidir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Yapay zekânın öğrenmek için kullandığı örneklerdir. Model yalnızca bu örneklerden öğrendiği için veriler yanlış, eksik ya da izinsizse model hatalı çalışır ve etik sorunlar oluşur.
    9. Yapay zekâ için veri kaynağı seçerken dikkat edilmesi gereken dört ölçüt yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Verinin güvenilir ve doğru olması, kullanım izninin bulunması, kişisel veri içermemesi, yeterli ve çeşitli olması, güncel ve konuyla ilgili olması.
    10. Kuş türlerini tanıyan bir model için hangi veri kaynaklarını seçersiniz? Hangilerinden kaçınırsınız? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Kendi çektiğim kuş fotoğraflarını ve CC lisanslı ya da kamu malı kuş fotoğraflarını seçerim. “Tüm hakları saklıdır” notlu fotoğraflardan, insanların yüzlerini içeren fotoğraflardan ve yanlış etiketlenmiş görsellerden kaçınırım.

    Boşluk doldurma

    Kelime kutusulisansaçık kaynakdeneme sürümüCreative Commonskamu malıgirdi verisi
    1. Eser sahibinin eserinin kullanım koşullarını belirttiği izne denir.
    2. Kaynak kodu herkese açık olan ve değiştirilebilen yazılımlara yazılım denir.
    3. Belirli bir süre ücretsiz denenen yazılıma denir.
    4. BY, NC, ND ve SA işaretlerini kullanan ücretsiz lisanslara lisansları denir.
    5. Hiçbir telif kısıtlaması olmayan eserlere eser denir.
    6. Yapay zekânın öğrenmek için kullandığı örneklere denir.

    Pekiştir · Oyunlar

    Oynayarak tekrar et

    Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.

    Eşleştirme

    CC işaretleri

    Soldan bir lisans işareti seç, sağdan anlamına dokun.

    0 / 7

    Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.

    Sınıflandırma oyunu

    Hangi lisans türü?

    Her yazılım ya da eser durumunu doğru lisans türüne yerleştir.

    0 / 11

    Bir kart seçerek başla.

    Sınıflandırma oyunu

    Yapay zekâya uygun veri mi?

    Her veri kaynağının yapay zekâ girdisi olarak uygun olup olmadığına karar ver.

    0 / 10

    Bir kart seçerek başla.

    Kapanış · Kendini değerlendir

    Bu hafta neler öğrendin?

    Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

    Yazılım lisans türlerini ve aralarındaki farkları açıklayabiliyorum.

    Creative Commons işaretlerini okuyup bir eseri lisansına uygun kullanabiliyorum.

    Lisans türlerinin benzerlik ve farklılıklarını belirleyebiliyorum.

    Yapay zekâ için uygun veri kaynaklarını ölçütlere göre seçebiliyorum.

    Haftanın mini görevi · Evde

    Lisans dedektifi

    Bilgisayarındaki ya da telefonundaki programların lisanslarını araştır (ailenle birlikte).

    1. Üç programın lisans türünü bul: ticari, ücretsiz, deneme ya da açık kaynak.
    2. İnternette CC lisanslı iki görsel bul ve lisans işaretlerinin ne anlama geldiğini yaz.
    3. Bir yapay zekâ modeli eğitmek istesen hangi veriyi nereden toplardın? Üç uygun kaynak yaz.
    Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

    1. ders (40 dk)

    1. Merak et: dört görsel, dört not (6 dk)
    2. Lisans nedir, yazılım lisans türleri (12 dk)
    3. Creative Commons işaretleri ve lisans seçici (12 dk)
    4. “CC işaretleri” eşleştirmesi (10 dk)

    2. ders (40 dk)

    1. Benzerlik ve farklılık tablosu (8 dk)
    2. Yapay zekâ verileri: ölçütler ve örnek tablo (12 dk)
    3. “Veri kaynağı uygun mu?” ve sınıflandırma oyunları (12 dk)
    4. Deftere yazalım (8 dk)