Lisans
Eser sahibinin, eserini başkalarının hangi koşullarla kullanabileceğini belirttiği izindir.
Örnek: Bir program “ücretsiz kullanılabilir ama satılamaz” diyorsa bu bir lisans koşuludur.
6. sınıf · 13. hafta · BTY.6.4.4 / BTY.6.5.1
Geçen hafta her eserin bir sahibi olduğunu öğrendik. Peki eser sahipleri eserlerini kullanmamıza nasıl izin verir? Bu hafta lisans türlerini karşılaştıracak, ardından yapay zekânın öğrenmek için kullandığı verilerin hangi kaynaklardan alınması gerektiğini düşüneceğiz.
Isınma · Merak et
Sunumun için dört görsel buldun. Her birinin altında farklı bir not var.
Bu notlar ne anlama geliyor olabilir? Hangi görseli hiçbir şart olmadan, hangisini kaynak göstererek kullanabilirsin? Hangisini hiç kullanamazsın?
Adım 1 · Lisans nedir?
Eser sahibinin, eserini başkalarının hangi koşullarla kullanabileceğini belirttiği izindir.
Örnek: Bir program “ücretsiz kullanılabilir ama satılamaz” diyorsa bu bir lisans koşuludur.
Bir yazılımı kurarken karşına çıkan uzun metni hatırlıyor musun? O metin lisans sözleşmesidir. Programı nasıl kullanabileceğini, kopyalayıp kopyalayamayacağını, değiştirip değiştiremeyeceğini anlatır.
Fotoğraf, müzik ve yazı gibi eserlerin de lisansları vardır.
| Lisans türü | Ne demek? | Örnek |
|---|---|---|
| Ticari (ücretli) | Satın alınarak kullanılır; kopyalanıp başkasına verilemez. | Ücretli ofis programları, ücretli oyunlar |
| Ücretsiz yazılım | Para ödemeden kullanılır ama kaynak kodu kapalıdır; değiştirilemez. | Ücretsiz indirilen bazı oyun ve uygulamalar |
| Deneme sürümü | Belirli bir süre ya da kısıtlı özelliklerle ücretsiz denenir; sonra satın alınması gerekir. | 30 gün ücretsiz denenen programlar |
| Açık kaynak | Kaynak kodu herkese açıktır; incelenebilir, değiştirilebilir ve lisans koşullarına uyularak paylaşılabilir. | LibreOffice, GIMP, Audacity, Pardus |
| Kamu malı | Hiçbir telif hakkı kısıtlaması yoktur; herkes özgürce kullanabilir. | Koruma süresi dolmuş eserler, sahibinin kamuya bağışladığı eserler |
Adım 2 · Creative Commons lisansları
Creative Commons (CC), eser sahiplerinin eserlerini hangi koşullarla paylaştıklarını kolayca göstermelerini sağlayan ücretsiz lisanslardır. Dört temel işaret vardır.
| İşaret | Anlamı | Ne yapmalısın? |
|---|---|---|
| BY · Atıf | Eser sahibinin adı belirtilmelidir. | Kaynak gösterirsin. |
| SA · Aynı lisansla paylaş | Eseri değiştirirsen yeni eseri de aynı lisansla paylaşmalısın. | Kendi eserine de aynı lisansı verirsin. |
| NC · Ticari olmayan | Eser para kazanmak amacıyla kullanılamaz. | Yalnızca okul, kişisel ve kâr amacı gütmeyen işlerde kullanırsın. |
| ND · Türetilemez | Eser değiştirilemez; yalnızca olduğu gibi kullanılabilir. | Kırpma, renk değiştirme gibi düzenlemeler yapmazsın. |
| CC0 · Hak saklı değil | Eser sahibi bütün haklarından vazgeçmiştir. | Özgürce kullanırsın; yine de kaynak göstermek nazik bir davranıştır. |
Kendi çektiğin bir fotoğrafı paylaşacaksın. Başkalarının onu nasıl kullanmasına izin verirsin?
Fotoğrafını değiştirmelerine izin verir misin?
Para kazanmak için kullanmalarına izin verir misin?
Senin lisansın
Adım 3 · Benzerlik ve farklılıklar
| Lisans | Ücretsiz kullanılır mı? | Değiştirilebilir mi? | Paylaşılabilir mi? | Kaynak gösterilmeli mi? |
|---|---|---|---|---|
| Ticari yazılım | Hayır | Hayır | Hayır | — |
| Ücretsiz yazılım | Evet | Hayır | Lisansına bağlı | — |
| Deneme sürümü | Belirli süre | Hayır | Hayır | — |
| Açık kaynak yazılım | Evet | Evet | Evet | Lisans bilgisi korunur |
| CC BY | Evet | Evet | Evet | Evet |
| CC BY-NC-ND | Evet, ticari olmayan | Hayır | Evet | Evet |
| Kamu malı (CC0) | Evet | Evet | Evet | Gerekmez |
Bütün lisanslar eser sahibinin izin verdiği koşulları anlatır. Hepsinde, lisansta yazmayan bir şeyi yapmak için eser sahibinden ayrıca izin istemek gerekir.
Lisanslar ücret, değiştirme, ticari kullanım ve kaynak gösterme koşullarında ayrılır. Açık kaynak ve CC lisansları paylaşmayı teşvik eder; ticari lisanslar ise kopyalamayı yasaklar.
Adım 4 · Yapay zekâ girdileri için bilgi kaynağı seçme
Gelecek haftadan itibaren yapay zekâ temasına geçiyoruz. Bir yapay zekâ modeli, kendisine verilen örneklerden (girdi verisi) öğrenir. Verinin nereden geldiği hem modelin doğruluğunu hem de etik ve yasal durumunu belirler.
| Veri kaynağı | Uygun mu? | Neden? |
|---|---|---|
| Okul bahçesinde kendi çektiğimiz yaprak fotoğrafları | Uygun | Bizim eserimiz, izinli ve konuyla ilgili |
| CC BY lisanslı bir bitki fotoğrafı arşivi | Uygun | Kaynak gösterilerek kullanılabilir |
| Bir sitedeki “© Tüm hakları saklıdır” notlu fotoğraflar | Uygun değil | Kullanım izni yok |
| Sınıf arkadaşlarının yaprak tutarken çekilmiş yüz fotoğrafları | Uygun değil | Kişisel veri içeriyor, konuyla ilgisiz ayrıntı var |
| Yalnızca sonbaharda çekilmiş sarı yapraklar | Eksik | Çeşitlilik yok; model yeşil yaprakları tanıyamayabilir |
Her durumda yapay zekâ için en uygun kararı seç.
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Lisans nedir? Kendi cümlelerinizle açıklayınız. (10 puan)
Ticari yazılım ile açık kaynak yazılım arasındaki farkları yazınız. (10 puan)
Ücretsiz yazılım ile açık kaynak yazılım aynı şey midir? Açıklayınız. (10 puan)
Deneme sürümü nedir? Bir örnek veriniz. (10 puan)
Creative Commons lisanslarındaki BY, NC, ND ve SA işaretlerinin anlamlarını yazınız. (10 puan)
“CC BY-NC-ND” lisanslı bir fotoğrafı okul sunumunuzda kırparak kullanabilir misiniz? Açıklayınız. (10 puan)
Lisans türlerinin iki benzerliğini ve iki farklılığını yazınız. (10 puan)
Girdi verisi nedir? Yapay zekâ için neden önemlidir? (10 puan)
Yapay zekâ için veri kaynağı seçerken dikkat edilmesi gereken dört ölçüt yazınız. (10 puan)
Kuş türlerini tanıyan bir model için hangi veri kaynaklarını seçersiniz? Hangilerinden kaçınırsınız? (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Soldan bir lisans işareti seç, sağdan anlamına dokun.
Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.
Her yazılım ya da eser durumunu doğru lisans türüne yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Her veri kaynağının yapay zekâ girdisi olarak uygun olup olmadığına karar ver.
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Yazılım lisans türlerini ve aralarındaki farkları açıklayabiliyorum.
Creative Commons işaretlerini okuyup bir eseri lisansına uygun kullanabiliyorum.
Lisans türlerinin benzerlik ve farklılıklarını belirleyebiliyorum.
Yapay zekâ için uygun veri kaynaklarını ölçütlere göre seçebiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Bilgisayarındaki ya da telefonundaki programların lisanslarını araştır (ailenle birlikte).