Telif hakkı
Bir eseri oluşturan kişinin, o eseri kullanma, çoğaltma, yayma, değiştirme ve ondan kazanç elde etme haklarıdır.
Örnek: Bir şarkıyı yazan ve besteleyen kişi, şarkının nerede ve nasıl kullanılacağına karar verir.
6. sınıf · 12. hafta · BTY.6.4.2 / BTY.6.4.3
İnternette bulduğumuz bir şarkıyı videomuza, bir resmi sunumumuza koyabilir miyiz? Bir e-posta bizden şifremizi isterse ne yapmalıyız? Bu hafta başkalarının emeğini korumayı ve kendimizi siber tehditlere karşı korumayı öğreniyoruz.
Isınma · Merak et
Bu dört öğrenciden hangileri bir sorunla karşılaşabilir? Hangi durum başkasının hakkını, hangisi kendi güvenliğini ilgilendiriyor?
Adım 1 · Telif hakkı nedir?
Bir eseri oluşturan kişinin, o eseri kullanma, çoğaltma, yayma, değiştirme ve ondan kazanç elde etme haklarıdır.
Örnek: Bir şarkıyı yazan ve besteleyen kişi, şarkının nerede ve nasıl kullanılacağına karar verir.
Türkiye’de eserler 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile korunur. Bir eser, oluşturulduğu anda korunmaya başlar; ayrıca kayıt ettirmek gerekmez. Koruma genellikle eser sahibinin ölümünden sonra 70 yıl sürer; bu süre bitince eser kamu malı olur.
İnternette herkesin görebildiği bir resim ya da şarkı da sahibinin eseridir. İzin almadan kullanmak, kopyalamak ya da paylaşmak telif hakkı ihlalidir.
© işareti eserin telif hakkıyla korunduğunu hatırlatır. Ancak bu işaret olmasa da eser korunur.
Adım 2 · Soru sor, güvenilir bilgi topla
Telif hakkı konusunda pek çok yanlış bilgi dolaşır. Merak ettiğin soruları güvenilir kaynaklardan araştırmak en doğru yoldur.
| Merak ettiğin soru | Nereden araştırabilirsin? |
|---|---|
| Bir eser ne kadar süre korunur? | Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü’nün sitesi (telifhaklari.gov.tr) |
| Ödevde kısa bir alıntı yapabilir miyim? | Telif Hakları Genel Müdürlüğü, okul kütüphanesi, öğretmenin |
| İzinli müzik ve görselleri nereden bulurum? | Kullanım izinlerini açıkça belirten müzik ve görsel kütüphaneleri; arama motorlarının kullanım hakları filtresi |
| Kendi çizdiğim resim de korunur mu? | Telif Hakları Genel Müdürlüğü; Dünya Fikrî Mülkiyet Örgütü (WIPO) çocuklara yönelik kaynakları |
“Şu kadar saniyesini kullanırsan sorun olmaz” gibi forumlarda dolaşan bilgiler çoğu zaman yanlıştır. Telif hakkı konusunda resmî kurumların sitelerine ve uzmanlara güven.
Adım 3 · Eserleri doğru kullan
Başkasının yazısını, fikrini ya da eserini kendi eseriymiş gibi sunmaya intihal denir. Kaynağını belirtmeden kopyalamak hem etik değildir hem de telif hakkını ihlal eder.
Projende yazacağın kaynak satırı
Adım 4 · Siber tehditleri tanı
| Tehdit | Nasıl gelir? | Neye yol açar? |
|---|---|---|
| Kötü amaçlı yazılım (virüs, truva atı) | Güvenilmeyen sitelerden indirilen dosyalar, korsan oyunlar, bilinmeyen e-posta ekleri | Bilgisayarı yavaşlatır, dosyaları bozar, bilgileri çalar |
| Fidye yazılımı | Sahte ekler ve bağlantılar | Dosyaları kilitler, açmak için para ister |
| Oltalama (sahte ileti) | Gerçek bir kurumdan geliyormuş gibi görünen e-posta ve mesajlar | Şifre ve kişisel bilgilerin çalınması |
| Hesap ele geçirme | Zayıf ya da başkasıyla paylaşılan şifreler | Hesabında senin adına işlem yapılması |
| Sahte uygulamalar | Resmî olmayan uygulama mağazaları ve siteler | Gereksiz izinlerle bilgilerin toplanması |
| Güvensiz ağlar | Şifresiz, halka açık kablosuz ağlar | Gönderdiğin bilgilerin başkalarınca görülmesi |
Aşağıdaki e-posta sahtedir. Şüpheli yerlere tıklayarak altı ipucunu bul.
Bulunan ipuçları
Adım 5 · Güvenlik önlemlerini seç
Gerçek şifreni yazma! Örnek şifreler dene. Yazdıkların bu sayfadan hiçbir yere gönderilmez ve kaydedilmez.
Güç
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Telif hakkı nedir? Hangi eserleri korur? (10 puan)
“İnternette herkesin görebildiği bir resmi istediğim gibi kullanabilirim.” görüşünü değerlendiriniz. (10 puan)
Telif hakkıyla ilgili bir sorunuzu hangi kaynaklardan araştırırsınız? Neden? (10 puan)
Okul videonuzda müzik kullanmak istiyorsunuz. Telif hakkına uygun nasıl davranırsınız? (10 puan)
İntihal nedir? Ödev hazırlarken intihalden nasıl kaçınırsınız? (10 puan)
Bir fotoğrafı projenizde kullanırken kaynak satırında hangi bilgiler yer almalıdır? (10 puan)
Oltalama nedir? Bir oltalama e-postasını tanımanızı sağlayacak dört ipucu yazınız. (10 puan)
Güçlü bir şifrenin özelliklerini yazınız. “kedi123” şifresini değerlendiriniz. (10 puan)
İki adımlı doğrulama nedir? Neden önemlidir? (10 puan)
“Ücretli oyunu bedava indir!” yazan bir siteden oyun indirmenin iki riskini yazınız. (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Soldan bir siber tehdit seç, sağdan ona karşı alınacak önleme dokun.
Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.
Her davranışın telif hakkına uygun olup olmadığına karar ver.
Bir kart seçerek başla.
Her siber davranışı doğru kutuya yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Telif hakkının ne olduğunu ve hangi eserleri koruduğunu açıklayabiliyorum.
Telif hakkıyla ilgili sorularımı güvenilir kaynaklardan araştırabiliyorum.
Başkalarının eserlerini izin alarak ve kaynak göstererek kullanabiliyorum.
Siber tehditleri tanıyıp uygun güvenlik önlemlerini seçebiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Ailenle birlikte evdeki dijital güvenliği gözden geçir.