Kod Kâşifi · 18. hafta · 18–22 Ocak 2027

5. sınıf · 18. hafta · BTY.5.4.1

Bilişim etiği

Gerçek hayatta başkasının defterini izinsiz almaz, birinin resmini kendi resmin gibi sergilemezsin. Dijital dünyada da aynı kurallar geçerlidir. Bu hafta bilişim etiğinin temel kavramlarını öğrenecek, etik kuralları günlük durumlara uygulayacak ve bu kuralların neden önemli olduğunu tartışacağız.

Tema 4 · Bilişim etiği ve siber güvenlik2 ders saati18–22 Ocak 2027

Isınma · Merak et

Bu durumlarda yanlış olan ne?

Ayşeİnternette bulduğu bir fotoğrafı afişinde kullandı. Fotoğrafı kimin çektiğini yazmadı.
MertArkadaşının oyun şifresini omzunun üstünden gördü. Akşam onun hesabına girip eşyalarını harcadı.
CanSınıf arkadaşının komik bir fotoğrafını değiştirip sınıf grubuna gönderdi.

Üç durumda da kim zarar gördü? Gerçek hayatta bunların karşılığı ne olurdu?

Cevaba bak
  • Ayşe, fotoğrafçının emeğini kaynak göstermeden kullandı. Bu, başkasının resmini kendi resmin gibi sergilemeye benzer.
  • Mert, izinsiz olarak başkasının hesabına girdi. Bu, birinin evine izinsiz girmek gibidir.
  • Can, arkadaşının fotoğrafını izinsiz değiştirip paylaştı ve onu üzdü. Bu, birini herkesin önünde alaya almaktır.
Dijital dünyada da doğru ve yanlış davranışlar vardır. Bunları düzenleyen ilkelere bilişim etiği denir.

Adım 1 · Etik ve bilişim etiği

Doğruyu yanlıştan ayırmak

Kavram

Etik

Doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü ayırmamıza yardım eden ahlaki ilkelerdir.

Örnek: Başkasının eşyasını izinsiz almamak.

Haftanın kavramı

Bilişim etiği

Bilişim teknolojilerini kullanırken uymamız gereken ahlaki ilkeler ve doğru davranışlardır.

Örnek: Başkasının fotoğrafını izinsiz paylaşmamak.

Etik ve yasa

Bazı etik kurallar aynı zamanda yasadır. Örneğin bir eseri sahibinin izni olmadan çoğaltıp satmak, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre suçtur. Ama bir kural yasa olmasa bile doğru davranmak herkesin sorumluluğudur.

Adım 2 · Bilişim etiğinin temel kavramları

Bilmemiz gereken sekiz kavram

KavramAnlamıÖrnek
Fikrî mülkiyetBir kişinin aklıyla ve emeğiyle ürettiği eserin ona ait olmasıBir yazarın kitabı, bir müzisyenin şarkısı
Telif hakkıEser sahibinin eserini kullanma, çoğaltma ve satma hakkıŞarkıyı izinsiz satamazsın.
İntihalBaşkasının eserini ya da yazısını kendi eseri gibi göstermekİnternetten kopyalanan yazıyı ödev diye vermek
Kaynak göstermeKullandığın eserin sahibini ve nereden alındığını belirtmekAfişin altına fotoğrafçının adını yazmak
LisansBir yazılımı ya da eseri hangi koşullarla kullanabileceğini gösteren izinOkulun satın aldığı yazılım lisansı
Korsan yazılımİzinsiz kopyalanan ya da lisanssız kullanılan yazılım, film, müzikKırılmış oyun dosyası indirmek
GizlilikKişisel bilgilerin sahibinin izni olmadan paylaşılmamasıArkadaşının adresini izinsiz paylaşmamak
Dijital saygıİnternette başkalarına nazik ve saygılı davranmakKırıcı yorum yazmamak, kimseyi alaya almamak
Serbest kullanımlı eserler

Bazı fotoğraf, müzik ve çizim siteleri eserleri ücretsiz ve “kaynak göstererek kullanılabilir” izniyle paylaşır. Böyle eserleri seçmek ve kaynağını yazmak hem kolay hem de etiktir.

Adım 3 · Bilişim etiği kuralları

Dijital dünyada doğru davranış

  1. 1Başkalarının bilgisayarını, hesabını ve dosyalarını izinsiz kullanmam.
  2. 2Başkalarının kişisel bilgilerini ve fotoğraflarını izinsiz paylaşmam.
  3. 3Başkalarının emeğini kendiminmiş gibi göstermem, kaynak gösteririm.
  4. 4Lisanssız yazılım, film ve müzik kullanmam, paylaşmam.
  5. 5İnternette herkese saygılı davranırım; kırıcı yorum yazmam.
  6. 6Doğrulanmamış bilgiyi yaymam.
  7. 7Teknolojiyi başkalarına zarar vermek için kullanmam.
  8. 8Okulun bilişim araçlarını özenle ve amacına uygun kullanırım.

Kararsız kaldığında kendine sor

İzin var mı?Kullandığım şey benim mi, sahibinden izin aldım mı?
Kim zarar görür?Bu davranış birinin hakkına ya da duygularına zarar verir mi?
Bana yapılsa?Biri bunu bana yapsa ne hissederdim?
Herkes yapsa?Herkes böyle davransaydı internet nasıl bir yer olurdu?

Etkinlik · Kaynak gösterme kartı

Kullandığın eserin hakkını ver

Bir sunumda ya da afişte başkasının eserini kullanacaksan eserin kullanım iznine bak ve kaynağını yaz. Bilgileri doldur, kart senin için kaynak satırını hazırlasın.

Kaynak satırı

    Adım 4 · Bilişim etiğinin önemi

    Etik kurallar herkesi korur

    Güven sağlarHerkes kurallara uyduğunda internette güvenle öğrenir, oynar ve paylaşırız.
    Emeği korurYazarlar, sanatçılar ve yazılımcılar emeklerinin karşılığını alır; yeni eserler üretmeye devam eder.
    Kişileri korurGizlilik ve saygı kuralları, kimsenin bilgilerinin ve duygularının zarar görmemesini sağlar.
    Sorunları önlerİzinsiz erişim, korsan yazılım ve zorbalık gibi davranışların yasal sonuçları da olabilir.
    Karar oyunu

    Etik pusulası

    Her durumda en doğru davranışı seç.

    Özet · Deftere yazalım

    Defterine bunları yaz

    Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.

    Bilişim etiği

    1. Etik: Doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü ayırmamıza yardım eden ahlaki ilkelerdir.
    2. Bilişim etiği: Bilişim teknolojilerini kullanırken uymamız gereken ahlaki ilkeler ve doğru davranışlardır.
    3. Fikrî mülkiyet: Bir kişinin emeğiyle ürettiği eserin ona ait olmasıdır. Telif hakkı: Eser sahibinin eserini kullanma, çoğaltma ve satma hakkıdır.
    4. İntihal: Başkasının eserini kendi eseri gibi göstermektir. Kullanılan eserin kaynağı gösterilir.
    5. Lisans: Bir yazılımı ya da eseri kullanma iznidir. İzinsiz kopyalanan yazılıma korsan yazılım denir.
    6. Gizlilik: Kişisel bilgiler sahibinin izni olmadan paylaşılmaz. Dijital saygı: İnternette nazik ve saygılı davranılır.
    7. Kararsız kalınca sorulur: İzin var mı? Kim zarar görür? Bana yapılsa? Herkes yapsa?
    8. Bilişim etiği güven sağlar, emeği ve kişileri korur, sorunları önler.

    Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

    Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

    Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

    1. Etik nedir? Bilişim etiği nedir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Etik, doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü ayırmamıza yardım eden ahlaki ilkelerdir. Bilişim etiği ise bilişim teknolojilerini kullanırken uymamız gereken ahlaki ilkeler ve doğru davranışlardır.
    2. Telif hakkı nedir? Bir örnekle açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Eser sahibinin eserini kullanma, çoğaltma ve satma hakkıdır. Örneğin bir şarkıcının şarkısını izinsiz kopyalayıp satamayız.
    3. İntihal nedir? Bir öğrenci ödevinde intihal yapmamak için ne yapmalıdır? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Başkasının eserini ya da yazısını kendi eseri gibi göstermektir. Öğrenci bilgileri kendi cümleleriyle yazmalı ve kullandığı kaynakları ödevin sonunda göstermelidir.
    4. Korsan yazılım nedir? Neden kullanılmamalıdır? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      İzinsiz kopyalanan ya da lisanssız kullanılan yazılımdır. Yazılımcının emeğinin karşılığını almasını engeller, yasaya aykırıdır ve içinde zararlı yazılım bulunabilir.
    5. Dört bilişim etiği kuralı yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Başkalarının hesabını ve dosyalarını izinsiz kullanmam. Kişisel bilgileri izinsiz paylaşmam. Kaynak gösteririm. İnternette saygılı davranırım. (Lisanssız yazılım kullanmam, doğrulanmamış bilgi yaymam.)
    6. Mert, arkadaşının şifresini görüp onun oyun hesabına girdi. Hangi etik kuralı çiğnedi? Doğru davranış ne olmalıydı? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Başkasının hesabını izinsiz kullanmama kuralını çiğnedi. Şifreyi gördüğünü arkadaşına söylemeli ve şifresini değiştirmesini önermeliydi.
    7. Afişinizde internetten bulduğunuz bir fotoğrafı kullanmak istiyorsunuz. Etik davranmak için neler yaparsınız? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Fotoğrafın kullanım iznine bakarım. Serbest kullanımlı bir fotoğraf seçerim ya da sahibinden izin alırım. Afişin altına fotoğrafçının adını ve fotoğrafı aldığım yeri yazarım.
    8. Etik açıdan kararsız kaldığımızda kendimize sorabileceğimiz dört soruyu yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      İzin var mı? Kim zarar görür? Biri bunu bana yapsa ne hissederdim? Herkes böyle davransaydı ne olurdu?
    9. Bilişim etiğine uymanın neden önemli olduğunu üç maddeyle açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      İnternette güvenli bir ortam sağlar. Eser sahiplerinin emeğini korur. Kişilerin bilgilerinin ve duygularının zarar görmesini önler.
    10. Sınıf grubunda bir arkadaşınızla dalga geçen bir fotoğraf paylaşıldı. Bilişim etiğine uygun davranış nedir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Fotoğrafı beğenmem, yorum yapıp yaymam ve başkasına göndermem. Paylaşan kişiye fotoğrafı kaldırmasını söyler, durumu öğretmenime ya da aileme bildiririm. Arkadaşıma destek olurum.

    Boşluk doldurma

    Kelime kutusubilişim etiğitelif hakkıintihallisanskorsangizlilik
    1. Bilişim teknolojilerini kullanırken uyulması gereken ahlaki ilkelere denir.
    2. Eser sahibinin eserini kullanma, çoğaltma ve satma hakkına denir.
    3. Başkasının eserini kendi eseri gibi göstermeye denir.
    4. Bir yazılımı hangi koşullarla kullanabileceğimizi gösteren izne denir.
    5. İzinsiz kopyalanan yazılıma yazılım denir.
    6. Kişisel bilgilerin izinsiz paylaşılmamasına denir.

    Pekiştir · Oyunlar

    Oynayarak tekrar et

    Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.

    Eşleştirme

    Kavram ve anlamı

    Soldan bir kavram seç, sağdan anlamına dokun.

    0 / 7

    Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.

    Sınıflandırma oyunu

    Etik mi, değil mi?

    Her davranışı doğru kutuya yerleştir.

    0 / 10

    Bir kart seçerek başla.

    Hafıza oyunu

    Durum ve kavram

    Kartları çevir; her durumu ilgili kavramla eşleştir.

    0 hamle

    Herhangi bir karta dokun.

    Kapanış · Kendini değerlendir

    Bu hafta neler öğrendin?

    Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

    Etik ve bilişim etiği kavramlarını açıklayabiliyorum.

    Telif hakkı, intihal, lisans ve gizlilik kavramlarını örneklerle anlatabiliyorum.

    Etik kuralları günlük bir duruma uygulayabiliyorum.

    Kullandığım eserlerin kaynağını gösterebiliyorum.

    Haftanın mini görevi · Evde

    Ailemle etik sözleşmesi

    Ailenle birlikte evinizin dijital etik kurallarını belirle.

    1. Bu haftaki kurallardan evinizde en önemli bulduğunuz beşini seçin.
    2. Her kural için evden bir örnek durum yazın.
    3. Sözleşmeyi bir kâğıda yazıp bilgisayarın ya da tabletin yanına asın.
    Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

    1. ders (40 dk)

    1. Merak et: üç durum (6 dk)
    2. Etik ve bilişim etiği kavramları (8 dk)
    3. Sekiz temel kavram tablosu (14 dk)
    4. Bilişim etiği kuralları ve dört soru (12 dk)

    2. ders (40 dk)

    1. Kaynak gösterme kartı (10 dk)
    2. Bilişim etiğinin önemi ve etik pusulası (12 dk)
    3. Oyunlar (10 dk)
    4. Deftere yazalım (8 dk)