Etik
Doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü ayırmamıza yardım eden ahlaki ilkelerdir.
Örnek: Başkasının eşyasını izinsiz almamak.
5. sınıf · 18. hafta · BTY.5.4.1
Gerçek hayatta başkasının defterini izinsiz almaz, birinin resmini kendi resmin gibi sergilemezsin. Dijital dünyada da aynı kurallar geçerlidir. Bu hafta bilişim etiğinin temel kavramlarını öğrenecek, etik kuralları günlük durumlara uygulayacak ve bu kuralların neden önemli olduğunu tartışacağız.
Isınma · Merak et
Üç durumda da kim zarar gördü? Gerçek hayatta bunların karşılığı ne olurdu?
Adım 1 · Etik ve bilişim etiği
Doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü ayırmamıza yardım eden ahlaki ilkelerdir.
Örnek: Başkasının eşyasını izinsiz almamak.
Bilişim teknolojilerini kullanırken uymamız gereken ahlaki ilkeler ve doğru davranışlardır.
Örnek: Başkasının fotoğrafını izinsiz paylaşmamak.
Bazı etik kurallar aynı zamanda yasadır. Örneğin bir eseri sahibinin izni olmadan çoğaltıp satmak, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre suçtur. Ama bir kural yasa olmasa bile doğru davranmak herkesin sorumluluğudur.
Adım 2 · Bilişim etiğinin temel kavramları
| Kavram | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Fikrî mülkiyet | Bir kişinin aklıyla ve emeğiyle ürettiği eserin ona ait olması | Bir yazarın kitabı, bir müzisyenin şarkısı |
| Telif hakkı | Eser sahibinin eserini kullanma, çoğaltma ve satma hakkı | Şarkıyı izinsiz satamazsın. |
| İntihal | Başkasının eserini ya da yazısını kendi eseri gibi göstermek | İnternetten kopyalanan yazıyı ödev diye vermek |
| Kaynak gösterme | Kullandığın eserin sahibini ve nereden alındığını belirtmek | Afişin altına fotoğrafçının adını yazmak |
| Lisans | Bir yazılımı ya da eseri hangi koşullarla kullanabileceğini gösteren izin | Okulun satın aldığı yazılım lisansı |
| Korsan yazılım | İzinsiz kopyalanan ya da lisanssız kullanılan yazılım, film, müzik | Kırılmış oyun dosyası indirmek |
| Gizlilik | Kişisel bilgilerin sahibinin izni olmadan paylaşılmaması | Arkadaşının adresini izinsiz paylaşmamak |
| Dijital saygı | İnternette başkalarına nazik ve saygılı davranmak | Kırıcı yorum yazmamak, kimseyi alaya almamak |
Bazı fotoğraf, müzik ve çizim siteleri eserleri ücretsiz ve “kaynak göstererek kullanılabilir” izniyle paylaşır. Böyle eserleri seçmek ve kaynağını yazmak hem kolay hem de etiktir.
Adım 3 · Bilişim etiği kuralları
Etkinlik · Kaynak gösterme kartı
Bir sunumda ya da afişte başkasının eserini kullanacaksan eserin kullanım iznine bak ve kaynağını yaz. Bilgileri doldur, kart senin için kaynak satırını hazırlasın.
Kaynak satırı
Adım 4 · Bilişim etiğinin önemi
Her durumda en doğru davranışı seç.
Özet · Deftere yazalım
Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.
Yazılıya hazırlık · Klasik sorular
Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.
Etik nedir? Bilişim etiği nedir? (10 puan)
Telif hakkı nedir? Bir örnekle açıklayınız. (10 puan)
İntihal nedir? Bir öğrenci ödevinde intihal yapmamak için ne yapmalıdır? (10 puan)
Korsan yazılım nedir? Neden kullanılmamalıdır? (10 puan)
Dört bilişim etiği kuralı yazınız. (10 puan)
Mert, arkadaşının şifresini görüp onun oyun hesabına girdi. Hangi etik kuralı çiğnedi? Doğru davranış ne olmalıydı? (10 puan)
Afişinizde internetten bulduğunuz bir fotoğrafı kullanmak istiyorsunuz. Etik davranmak için neler yaparsınız? (10 puan)
Etik açıdan kararsız kaldığımızda kendimize sorabileceğimiz dört soruyu yazınız. (10 puan)
Bilişim etiğine uymanın neden önemli olduğunu üç maddeyle açıklayınız. (10 puan)
Sınıf grubunda bir arkadaşınızla dalga geçen bir fotoğraf paylaşıldı. Bilişim etiğine uygun davranış nedir? (10 puan)
Pekiştir · Oyunlar
Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.
Soldan bir kavram seç, sağdan anlamına dokun.
Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.
Her davranışı doğru kutuya yerleştir.
Bir kart seçerek başla.
Kartları çevir; her durumu ilgili kavramla eşleştir.
Herhangi bir karta dokun.
Kapanış · Kendini değerlendir
Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.
Etik ve bilişim etiği kavramlarını açıklayabiliyorum.
Telif hakkı, intihal, lisans ve gizlilik kavramlarını örneklerle anlatabiliyorum.
Etik kuralları günlük bir duruma uygulayabiliyorum.
Kullandığım eserlerin kaynağını gösterebiliyorum.
Haftanın mini görevi · Evde
Ailenle birlikte evinizin dijital etik kurallarını belirle.