Kod Kâşifi · 20. hafta · 15–19 Şubat 2027

5. sınıf · 20. hafta · BTY.5.5.1

Yapay zekâ nerelerde kullanılır?

Sabah telefonunun kilidini açtığında, yolda harita uygulamasına baktığında ya da akşam bir video izlerken yapay zekâ çoğu zaman sessizce çalışır. Bu hafta yapay zekâ uygulamalarını günlük hayattan örneklerle tanıyacak, her uygulamanın hangi veriyi kullandığını, nasıl bir işlem yaptığını ve hangi sonucu ürettiğini inceleyeceğiz.

Tema 5 · Yapay zekâ2 ders saati15–19 Şubat 2027

Isınma · Merak et

Bugün yapay zekâyla kaç kez karşılaştın?

Ela’nın bir günü. Sence hangilerinde yapay zekâ çalışıyor olabilir?

07.30 · Telefonun kilidini yüzüyle açtı.
08.00 · Harita uygulaması “Bu yol kalabalık, diğerinden git.” dedi.
12.30 · Klavye, yazmak istediği kelimeyi önerdi.
15.00 · İngilizce ödevindeki bir cümleyi çeviri uygulamasına yazdı.
18.00 · Hesap makinesiyle toplama yaptı.
20.00 · Video sitesi ona yeni bir belgesel önerdi.
Cevaba bak
Hesap makinesi dışındakilerin hepsinde yapay zekâ çalışır. Hesap makinesi her zaman aynı kurallarla hesap yapar; örneklerden öğrenmez. Yüz tanıma, trafik tahmini, kelime önerisi, çeviri ve video önerisi ise çok sayıda veriden öğrenen yapay zekâ uygulamalarıdır.

Adım 1 · Yapay zekânın kullanıldığı alanlar

Hayatın her köşesinde

Haftanın kavramı

Yapay zekâ uygulaması

Verilerden öğrenerek tahmin yapan, karar veren ya da öneride bulunan yazılım ve cihazlardır.

Örnek: Video öneri sistemi, sesli asistan, robot süpürge.

SağlıkDoktorların röntgen ve tahlil sonuçlarını incelemesine yardım eder.
UlaşımTrafik yoğunluğunu tahmin eder, en hızlı yolu bulur.
EğitimÖğrencinin zorlandığı konulara göre alıştırma önerir.
TarımYaprak fotoğrafından bitki hastalığını tespit eder.
İletişimKonuşmaları yazıya döker, dilleri çevirir.
Eğlenceİzleyeceğin video ya da dinleyeceğin müziği önerir.
Güvenlikİstenmeyen e-postaları ve şüpheli işlemleri ayıklar.
EvRobot süpürge evi haritalar, akıllı termostat ısıyı ayarlar.
Yapay zekâ mı, sıradan program mı?

Hesap makinesi ya da çalar saat her zaman aynı kurala göre çalışır. Yapay zekâ uygulamaları ise verilerden öğrenir ve yeni durumlarda tahmin yapar. Bir uygulamanın yapay zekâ kullanıp kullanmadığını anlamak için “Bu uygulama örneklerden öğreniyor mu?” diye sor.

Adım 2 · Bir uygulamanın bileşenleri

Veri → İşlem → Sonuç

Her yapay zekâ uygulaması üç bileşenle çalışır: Bir veri alır, bu veri üzerinde bir işlem yapar ve bir sonuç üretir.

1VeriUygulamaya gelen bilgi: fotoğraf, ses, konum, metin.
2İşlemÖğrendikleriyle karşılaştırma, tahmin, sınıflandırma.
3SonuçKarar, öneri ya da tahmin.
UygulamaVeriİşlemSonuç
Navigasyon uygulamasıKonumlar ve yollardaki araçların hızlarıYolların ne kadar süreceğini karşılaştırıp tahmin etmekEn hızlı rotayı göstermek
Video öneri sistemiİzlediğin ve beğendiğin videolarBenzer izleyicilerin beğendiklerini bulmakİlgini çekebilecek videoları önermek
E-posta spam filtresiGelen e-postaların metni ve göndereniMesajı daha önce görülen istenmeyen e-postalarla karşılaştırmakE-postayı gelen kutusuna ya da spam klasörüne koymak
Otomatik çeviriTürkçe yazılmış bir cümleMilyonlarca çeviri örneğinden öğrendikleriyle anlamı başka dile aktarmakİngilizce cümleyi göstermek
Yüz tanıma kilidiÖn kameranın çektiği yüz görüntüsüGörüntüyü kayıtlı yüzle karşılaştırmakTelefonun kilidini açmak ya da açmamak
Robot süpürgeSensörlerden gelen engel ve mesafe bilgisiEvin haritasını çıkarıp engelleri tanımakEngellere çarpmadan temizlik rotası izlemek

Etkinlik: Bileşenleri bağla

Bir uygulama seç, sonra veri, işlem ve sonuç kutularında doğru seçenekleri bul. Tablonun gizli olduğunu düşün, önce kendin dene!

Veri
İşlem
Sonuç

    Etkinlik · Öneri sistemi simülatörü

    Bir öneri sistemi nasıl karar verir?

    Aşağıdaki videolardan istediklerini beğen ya da beğenme. Öneri sistemi senin seçimlerini veri olarak kullanacak, beğendiğin konuları sayacak (işlem) ve sana yeni bir video önerecek (sonuç).

    Sistemin düşüncesi

    Veri
    İşlem
    Sonuç
    Öneri balonu

    Öneri sistemi hep beğendiğin konulara benzer videolar gösterirse başka konuları hiç görmeyebilirsin. Ara sıra farklı konuları kendin araştırmak ufkunu açar.

    Özet · Deftere yazalım

    Defterine bunları yaz

    Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.

    Yapay zekâ nerelerde kullanılır?

    1. Yapay zekâ uygulaması: Verilerden öğrenerek tahmin yapan, karar veren ya da öneride bulunan yazılım ve cihazlardır.
    2. Kullanım alanları: sağlık, ulaşım, eğitim, tarım, iletişim, eğlence, güvenlik, ev.
    3. Örnekler: yüz tanıma kilidi, navigasyon, kelime önerisi, çeviri, video önerisi, spam filtresi, robot süpürge.
    4. Hesap makinesi ve çalar saat gibi her zaman aynı kurala göre çalışan programlar yapay zekâ değildir.
    5. Bir yapay zekâ uygulamasının üç bileşeni: veri (gelen bilgi) → işlem (karşılaştırma, tahmin) → sonuç (karar, öneri).
    6. Navigasyon: konum ve trafik verisi → yol sürelerini tahmin etme → en hızlı rota.
    7. Öneri sistemleri yalnızca benzer içerikler gösterirse farklı konuları görmeyebiliriz.

    Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

    Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

    Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

    1. Yapay zekâ uygulaması nedir? Günlük hayattan üç örnek veriniz. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Verilerden öğrenerek tahmin yapan, karar veren ya da öneride bulunan yazılım ve cihazlardır. Örnekler: navigasyon uygulaması, video öneri sistemi, yüz tanıma kilidi.
    2. Yapay zekânın kullanıldığı dört alanı birer örnekle yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Sağlık: röntgen incelemesine yardım. Ulaşım: trafik tahmini. Tarım: yaprak fotoğrafından hastalık tespiti. Eğlence: video önerisi.
    3. Hesap makinesi neden bir yapay zekâ uygulaması değildir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Hesap makinesi her zaman aynı kurallarla hesap yapar; verilerden öğrenmez ve tahmin yapmaz.
    4. Bir yapay zekâ uygulamasının üç bileşenini yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Veri (uygulamaya gelen bilgi), işlem (öğrendikleriyle karşılaştırma ya da tahmin), sonuç (karar, öneri ya da tahmin).
    5. Navigasyon uygulamasının veri, işlem ve sonuç bileşenlerini yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Veri: konumlar ve yollardaki araçların hızları. İşlem: yolların ne kadar süreceğini karşılaştırıp tahmin etmek. Sonuç: en hızlı rotayı göstermek.
    6. Spam filtresi nasıl çalışır? Bileşenleriyle açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Gelen e-postanın metnini ve göndereni veri olarak alır, bunu daha önce görülen istenmeyen e-postalarla karşılaştırır ve e-postayı gelen kutusuna ya da spam klasörüne koyar.
    7. Yüz tanıma kilidinde veri ve sonuç nedir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Veri ön kameranın çektiği yüz görüntüsüdür. Sonuç telefonun kilidinin açılması ya da açılmamasıdır.
    8. Öneri sistemleri hangi verileri kullanır? Hangi sonucu üretir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      İzlediğimiz, beğendiğimiz ve aradığımız içerikleri kullanır. Bunlara benzeyen ve ilgimizi çekebilecek yeni içerikler önerir.
    9. Öneri balonu nedir? Bundan korunmak için ne yapabiliriz? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Öneri sisteminin hep beğendiğimiz konulara benzer içerikler göstermesi yüzünden başka konuları görmememizdir. Farklı konuları kendimiz araştırarak ve farklı içerikler izleyerek korunabiliriz.
    10. Robot süpürgenin bir yapay zekâ uygulaması olduğunu bileşenleriyle açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Sensörlerinden engel ve mesafe verisi alır, bu verilerle evin haritasını çıkarıp engelleri tanır ve engellere çarpmadan temizlik rotası izler.

    Boşluk doldurma

    Kelime kutusuveriişlemsonuçöneri sisteminavigasyonspam filtresi
    1. Yapay zekâ uygulamasına gelen fotoğraf, ses ya da konum bilgisine denir.
    2. Uygulamanın veriyi öğrendikleriyle karşılaştırmasına denir.
    3. Uygulamanın ürettiği karar, öneri ya da tahmine denir.
    4. İzlediğimiz videolara göre yeni video gösteren yapay zekâya denir.
    5. Trafik verisine göre en hızlı rotayı bulan uygulama uygulamasıdır.
    6. İstenmeyen e-postaları ayıklayan yapay zekâ uygulamasına denir.

    Pekiştir · Oyunlar

    Oynayarak tekrar et

    Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.

    Eşleştirme

    Uygulama ve alan

    Soldan bir uygulama seç, sağdan kullanıldığı alana dokun.

    0 / 7

    Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.

    Sınıflandırma oyunu

    Yapay zekâ mı?

    Her uygulamayı doğru kutuya yerleştir.

    0 / 10

    Bir kart seçerek başla.

    Hafıza oyunu

    Veri ve sonuç

    Kartları çevir; her verinin hangi sonuca dönüştüğünü bul.

    0 hamle

    Herhangi bir karta dokun.

    Kapanış · Kendini değerlendir

    Bu hafta neler öğrendin?

    Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

    Yapay zekâ uygulamalarına günlük hayattan örnek verebiliyorum.

    Yapay zekânın kullanıldığı alanları sayabiliyorum.

    Yapay zekâ uygulamasını sıradan bir programdan ayırt edebiliyorum.

    Bir uygulamanın veri, işlem ve sonuç bileşenlerini yazabiliyorum.

    Haftanın mini görevi · Evde

    Evimdeki yapay zekâ

    Evinde ya da ailenin telefonunda kullanılan yapay zekâ uygulamalarını bul.

    1. En az üç yapay zekâ uygulaması bul ve hangi alanda kullanıldığını yaz.
    2. Birinin veri, işlem ve sonuç bileşenlerini bir tabloya yaz.
    3. Yapay zekâ kullanmayan bir cihaz bulup nedenini açıkla.
    Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

    1. ders (40 dk)

    1. Merak et: Ela’nın günü (8 dk)
    2. Kullanım alanları ve “yapay zekâ mı?” sorusu (12 dk)
    3. Veri → işlem → sonuç tablosu (12 dk)
    4. Bileşenleri bağla etkinliği (8 dk)

    2. ders (40 dk)

    1. Öneri sistemi simülatörü ve öneri balonu (12 dk)
    2. Oyunlar (14 dk)
    3. Klasik sorulardan seçme (6 dk)
    4. Deftere yazalım (8 dk)