Kod Kâşifi · 22. hafta · 1–5 Mart 2027

5. sınıf · 22. hafta · BTY.5.5.2

Yapay zekâda etik ve güvenlik

Yapay zekâ ödevimize yardım eder, fotoğraf düzenler, soru cevaplar. Ama bazen yanlış bilgi verir, gerçeğe çok benzeyen sahte görüntüler üretir ya da bizden fazla bilgi toplar. Bu hafta yapay zekâdaki etik, güvenlik ve gizlilik risklerini tanıyacak ve bu riskleri azaltmak için önlemler önereceğiz.

Tema 5 · Yapay zekâ2 ders saati1–5 Mart 2027

Isınma · Merak et

Bu fotoğraf gerçek mi?

Sınıf grubunda bir fotoğraf dolaşıyor: Okul müdürü, bahçede bir dinozorla selfie çekiyor! Altında “Yarın okul tatil!” yazıyor.

Bu fotoğrafa inanır mısın? Gerçek olup olmadığını nasıl anlarsın? Böyle bir fotoğrafı paylaşmak neden sorun olabilir?

Cevaba bak
Bu fotoğraf büyük olasılıkla yapay zekâyla üretilmiştir. Kaynağı belli değildir, okulun resmî duyurularında yoktur ve gerçek dışı bir olay gösterir. Böyle bir fotoğrafı paylaşmak yanlış bilginin yayılmasına, insanların kandırılmasına ve fotoğraftaki kişinin itibarının zarar görmesine yol açabilir.

Adım 1 · Yapay zekâ etiği

Güçlü bir araç, büyük bir sorumluluk

Haftanın kavramı

Yapay zekâ etiği

Yapay zekânın insanlara zarar vermeden, adil, dürüst, güvenli ve gizliliğe saygılı biçimde geliştirilmesi ve kullanılması için uyulması gereken ilkelerdir.

Örnek: Yapay zekâyla üretilen bir görseli paylaşırken bunu belirtmek.

Temel ilkeler

  1. 1Dürüstlük: Yapay zekâ kullandığını gizleme.
  2. 2Adalet: Kimseye haksızlık yapmasın.
  3. 3Güvenlik: İnsanlara zarar vermesin.
  4. 4Gizlilik: Kişisel bilgiler korunsun.
  5. 5Sorumluluk: Son kararı insan versin.

Adım 2 · Etik, güvenlik ve gizlilik riskleri

Yapay zekânın karanlık tarafı

RiskNe demek?Örnek
Yanlış bilgiYapay zekâ emin görünerek yanlış ya da uydurma bilgi verebilir.Olmayan bir kitabı kaynak olarak göstermek
Sahte içerikGerçeğe çok benzeyen sahte görüntü, ses ya da video üretilebilir.Ünlü birinin hiç söylemediği sözleri söylediği video
YanlılıkTek tip verilerle eğitilen yapay zekâ bazı gruplara haksızlık yapabilir.Yalnızca açık tenli yüzlerle eğitilip koyu tenli yüzleri tanımayan sistem
Gizlilik ihlaliYapay zekâ araçları yazdıklarımızı ve yüklediklerimizi saklayabilir.Sohbet aracına adres ve okul bilgisini yazmak
Kopya ve intihalBaşkasının yaptığı ödevi yapay zekâya yaptırıp kendi işi gibi sunmakYapay zekânın yazdığı kompozisyonu aynen teslim etmek
Aşırı güvenYapay zekâya her konuda inanıp kendi düşünmeyi bırakmakYanlış bir yol tarifine sorgulamadan uymak

Etkinlik: Üretilmiş görüntü dedektifi

Bu park “fotoğrafı” yapay zekâyla üretildi. Üretilmiş görüntülerde sık görülen beş hata var. Şüpheli yerlere dokun, sonra kontrol et.

ŞEHİR PRAKI
    Her zaman hata olmayabilir

    Yapay zekâ araçları geliştikçe bu hatalar azalıyor. Bu yüzden yalnızca görüntüye bakmak yetmez; kaynağı kontrol etmek ve haberi güvenilir yerlerde aramak gerekir.

    Adım 3 · Riskleri azaltan önlemler

    Akıllı ve güvenli kullanıcı ol

    RiskÖnlem
    Yanlış bilgiÖnemli bilgileri ders kitabı ve güvenilir sitelerle karşılaştır.
    Sahte içerikKaynağını kontrol et; emin olmadığın içeriği paylaşma; ürettiğin içeriğe “yapay zekâyla üretildi” notu ekle.
    YanlılıkSonuçları sorgula; bazı insanlara haksızlık olup olmadığına bak; fark edersen bildir.
    Gizlilik ihlaliYapay zekâ araçlarına kişisel bilgi, fotoğraf ve şifre yükleme.
    Kopya ve intihalYapay zekâdan açıklama ve fikir al, ödevi kendin yaz; kullandıysan belirt.
    Aşırı güvenSon kararı sen ver; ailene ve öğretmenine danış.

    Etkinlik: Sınıfımızın yapay zekâ sözleşmesi

    Sınıfınızda uyulmasını istediğin kuralları seç. Sözleşme kendiliğinden oluşsun.

    Yapay zekâ sözleşmemiz

      Karar oyunu

      Etik yapay zekâ kullanıcısı

      Her durumda en doğru davranışı seç.

      Özet · Deftere yazalım

      Defterine bunları yaz

      Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.

      Yapay zekâda etik ve güvenlik

      1. Yapay zekâ etiği: Yapay zekânın zarar vermeden, adil, dürüst, güvenli ve gizliliğe saygılı biçimde geliştirilmesi ve kullanılması için uyulması gereken ilkelerdir.
      2. İlkeler: dürüstlük, adalet, güvenlik, gizlilik, sorumluluk (son kararı insan verir).
      3. Riskler: yanlış bilgi, sahte içerik, yanlılık, gizlilik ihlali, kopya ve intihal, aşırı güven.
      4. Üretilmiş görüntü ipuçları: bozuk yazılar, fazla ya da eksik parmak, tutarsız gölgeler, garip saat ve sayılar, fazla bacak gibi tuhaf ayrıntılar.
      5. Yalnızca görüntüye bakmak yetmez; kaynak kontrol edilir.
      6. Önlemler: bilgiyi doğrula, emin olmadığını paylaşma, kişisel bilgi yükleme, ödevi kendin yaz ve yapay zekâ kullandıysan belirt, son kararı sen ver.

      Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

      Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

      Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

      1. Yapay zekâ etiği nedir? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Yapay zekânın insanlara zarar vermeden, adil, dürüst, güvenli ve gizliliğe saygılı biçimde geliştirilmesi ve kullanılması için uyulması gereken ilkelerdir.
      2. Yapay zekâ etiğinin dört temel ilkesini yazınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Dürüstlük, adalet, güvenlik ve gizlilik (sorumluluk).
      3. Yapay zekâ kullanırken karşılaşılabilecek dört riski yazınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Yanlış bilgi, sahte içerik, yanlılık ve gizlilik ihlali (kopya ve aşırı güven).
      4. Sahte içerik nedir? Neden tehlikelidir? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Yapay zekâyla üretilmiş, gerçeğe çok benzeyen sahte görüntü, ses ya da videolardır. İnsanları kandırabilir, yanlış bilginin yayılmasına ve kişilerin itibarının zarar görmesine yol açabilir.
      5. Yapay zekâyla üretilmiş bir görüntünün üç ipucunu yazınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Bozuk ya da anlamsız yazılar, fazla ya da eksik parmaklar, birbirine uymayan gölgeler (garip saat rakamları, fazla bacak gibi tuhaf ayrıntılar).
      6. Yanlılık nedir? Bir örnekle açıklayınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Yapay zekânın tek tip verilerle eğitildiği için bazı gruplara haksızlık yapmasıdır. Örneğin yalnızca açık tenli yüzlerle eğitilen bir sistemin koyu tenli yüzleri tanıyamaması.
      7. Yapay zekâ sohbet araçlarına neden kişisel bilgi yazmamalıyız? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Bu araçlar yazdıklarımızı saklayabilir ve başka amaçlarla kullanabilir. Adres, okul, telefon gibi bilgilerimiz başkalarının eline geçebilir.
      8. Ödevinizde yapay zekâ kullanmak istiyorsunuz. Etik davranmak için neler yaparsınız? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Yapay zekâdan açıklama ve fikir alırım ama ödevi kendi cümlelerimle yazarım. Bilgileri güvenilir kaynaklarla kontrol ederim ve yapay zekâ kullandığımı belirtirim.
      9. Sınıf grubunda yapay zekâyla üretildiğini düşündüğünüz bir fotoğraf paylaşıldı. Ne yaparsınız? (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Fotoğrafı paylaşmam. Kaynağını ve haberin güvenilir sitelerde olup olmadığını kontrol ederim. Sahte olduğunu düşünüyorsam arkadaşlarımı uyarır, gerekirse öğretmenime bildiririm.
      10. “Son kararı insan vermelidir.” ilkesini bir örnekle açıklayınız. (10 puan)

        Örnek cevabı göster
        Yapay zekâ öneride bulunabilir ama yanılabilir. Örneğin bir navigasyon kapalı bir yolu önerirse sürücü trafik işaretlerine bakıp kendi kararını vermelidir.

      Boşluk doldurma

      Kelime kutusuyapay zekâ etiğisahte içerikyanlılıkgizlilikdoğrulamaksorumluluk
      1. Yapay zekânın zarar vermeden ve adil kullanılması için uyulan ilkelere denir.
      2. Yapay zekâyla üretilmiş, gerçeğe benzeyen sahte görüntülere denir.
      3. Tek tip veriyle eğitilen yapay zekânın bazı gruplara haksızlık yapmasına denir.
      4. Kişisel bilgilerin korunmasına denir.
      5. Yapay zekâdan alınan bilgiyi güvenilir kaynaklarla gerekir.
      6. Son kararı insanın vermesi ilkesidir.

      Pekiştir · Oyunlar

      Oynayarak tekrar et

      Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.

      Sınıflandırma oyunu

      Hangi risk?

      Her durumu ilgili riskin kutusuna yerleştir.

      0 / 8

      Bir kart seçerek başla.

      Eşleştirme

      Risk ve önlem

      Soldan bir risk seç, sağdan onu azaltan önleme dokun.

      0 / 6

      Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.

      Hafıza oyunu

      İlke ve örnek

      Kartları çevir; her ilkeyi örneğiyle eşleştir.

      0 hamle

      Herhangi bir karta dokun.

      Kapanış · Kendini değerlendir

      Bu hafta neler öğrendin?

      Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

      Yapay zekâ etiğinin ne olduğunu açıklayabiliyorum.

      Yapay zekâdaki etik, güvenlik ve gizlilik risklerini sayabiliyorum.

      Üretilmiş bir görüntünün ipuçlarını fark edebiliyorum.

      Her risk için uygun bir önlem önerebiliyorum.

      Haftanın mini görevi · Ailenle birlikte

      Evimizin yapay zekâ kuralları

      Ailenle birlikte yapay zekâ araçlarını kullanma kurallarınızı belirleyin.

      1. Evde kullanılan yapay zekâ araçlarını listele.
      2. Her araç için bir risk ve bir önlem yaz.
      3. Beş kuraldan oluşan bir aile sözleşmesi hazırlayıp görünür bir yere as.
      Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

      1. ders (40 dk)

      1. Merak et: dinozorlu selfie (6 dk)
      2. Yapay zekâ etiği ve ilkeler (8 dk)
      3. Riskler tablosu (10 dk)
      4. Üretilmiş görüntü dedektifi (10 dk)
      5. Önlemler (6 dk)

      2. ders (40 dk)

      1. Sınıf sözleşmesi oluşturma ve tartışma (12 dk)
      2. Etik yapay zekâ kullanıcısı karar oyunu (8 dk)
      3. Oyunlar (12 dk)
      4. Deftere yazalım (8 dk)