Kod Kâşifi · 17. hafta · 11–15 Ocak 2027

6. sınıf · 17. hafta · BTY.6.5.2 / BTY.6.5.3

Yapay zekâ aracıyla model tasarımı

Bir bilgisayara elmayı armuttan ayırmayı nasıl öğretirsin? Kurallar yazmak çok zordur; ama ona yüzlerce örnek gösterirsen kendisi öğrenebilir. Bu hafta yapay zekâ modelinin ne olduğunu, hangi problemlerin modelle çözülebileceğini ve bir modeli adım adım nasıl tasarlayacağımızı öğreniyoruz. Gelecek hafta tasarladığımız modeli geliştirip test edeceğiz.

Tema 5 · Yapay zekâ2 ders saati11–15 Ocak 2027

Isınma · Merak et

Kural mı, örnek mi?

Bilgisayara kedi ile köpeği ayırmayı öğretmek istiyorsun. Bir arkadaşın şu kuralları önerdi:

Kulakları sivriyse kedidir.
Bıyıkları varsa kedidir.
Küçükse kedidir.

Bu kurallar her zaman doğru çalışır mı? Hangi hayvanlar kuralları bozar?

Cevaba bak
Kurt köpeklerinin kulakları sivridir, köpeklerin de bıyıkları vardır, küçük köpek cinsleri kediden küçüktür. Her kurala bir istisna bulunur. Bu yüzden yapay zekâda başka bir yol kullanılır: Bilgisayara yüzlerce kedi ve köpek fotoğrafı gösterilir ve farkları örneklerden kendisi öğrenir. Örneklerden öğrenen bu sisteme model denir.

Adım 1 · Yapay zekâ modeli

Örneklerden öğrenen sistem

Haftanın kavramı

Model

Yapay zekânın örneklerden (veriden) öğrenerek oluşturduğu ve yeni bir girdi hakkında karar ya da tahmin vermesini sağlayan yapıdır.

Örnek: Atık fotoğrafına bakıp “plastik”, “kâğıt” ya da “cam” diyen model.

Modelin üç parçası

  1. 1Girdi: Modele verilen yeni örnek (fotoğraf, ses, metin).
  2. 2İşlem: Modelin örneklerden öğrendiği bilgilerle karşılaştırma yapması.
  3. 3Çıktı: Modelin kararı ya da tahmini (“Bu bir cam şişe.”).

Kural yazma

  • Her durum için “eğer… ise…” kuralı yazılır.
  • Kuralları insan düşünür.
  • Kurala uymayan durumda hata yapar.
  • Basit ve kesin işler için idealdir.

Örneklerden öğrenme (model)

  • Bilgisayara çok sayıda etiketli örnek verilir.
  • Farkları kendisi öğrenir.
  • Yeni örneklere karar verir.
  • Örnekler çeşitliyse istisnalarda da başarılı olabilir.

Hangi tür modeller tasarlayabiliriz?

Görüntü modeliFotoğraflardaki nesneleri ayırır: elma ya da armut, plastik ya da kâğıt.
Ses modeliSesleri ayırır: alkış, ıslık ya da sessizlik.
Poz modeliVücut hareketlerini ayırır: el kaldırma, oturma, ayakta durma.
Metin modeliYazıları ayırır: olumlu ya da olumsuz yorum.

Adım 2 · Aracın ve problemin uygunluğunu değerlendirme

Her problem model istemez

Bir modeli tasarlamadan önce problemin modele uygun olup olmadığına ve kullanacağımız aracın bu işe yetip yetmediğine karar veririz.

SoruNeden önemli?
Sonuç birkaç gruptan biri mi?Model, örneği daha önce gördüğü gruplardan birine ayırır. Sonuç belli değilse model kurulamaz.
Her grup için çok ve çeşitli örnek toplanabilir mi?Model örneklerden öğrenir. Örnek yoksa öğrenemez.
Basit bir kuralla kesin çözülebilir mi?“Sayı çift mi?” gibi kesin kuralı olan işler için model gerekmez; kural daha doğru ve hızlıdır.
Hata yaparsa birine zarar verir mi ya da kişisel veri gerektirir mi?Sağlık kararı gibi riskli işler ya da izinsiz yüz fotoğrafı gerektiren işler okulda model konusu olmaz.
Aracımız bu girdi türünü destekliyor mu?Görüntü aracıyla ses modeli yapılamaz. Aracın görüntü, ses, poz ya da metin desteğine bakılır.

Etkinlik: Uygunluk testi

Aklındaki bir problemi yaz ve dört soruyu cevapla.

Sonuç birkaç gruptan biri mi?

Her grup için çok ve çeşitli örnek toplayabilir miyim?

Basit bir kuralla kesin çözülebilir mi?

Hata zarar verir mi ya da kişisel veri gerekir mi?

Karar

Adım 3 · Model tasarımının adımları

Problemden modele altı adım

1Problemi tanımlaModel neyi ayıracak?
2Sınıfları belirleHangi gruplar olacak?
3Veri toplaHer sınıf için çok ve çeşitli örnek.
4Modeli eğitAraç örneklerden öğrenir.
5Test etHiç görmediği örneklerle dene.
6Değerlendir ve iyileştirHatalara göre veriyi geliştir.
Kavram

Sınıf (etiket)

Modelin örnekleri ayıracağı gruplardan her biridir.

Örnek: Plastik, kâğıt, cam.

Kavram

Eğitim

Modelin etiketli örnekleri inceleyerek sınıflar arasındaki farkları öğrenmesidir.

Örnek: Her sınıf için 50 fotoğraf yükleyip “Eğit” düğmesine basmak.

Örnek tasarım: Atık ayırma modeli

AdımKararımız
ProblemSınıfta atıklar yanlış kutulara atılıyor. Model, atığın fotoğrafına bakıp hangi kutuya gideceğini söyleyecek.
Girdi türüGörüntü (kamera)
SınıflarPlastik, kâğıt, cam, boş (arkada hiçbir şey yok)
VeriHer sınıf için en az 50 fotoğraf; farklı ışık, farklı açı, farklı arka plan
Test planıEğitimde kullanılmamış 10 yeni atıkla dene, kaç tanesini doğru bildiğini say.
GizlilikFotoğraflarda yüz ve kişisel eşya olmayacak.
“Boş” sınıfı neden var?

Kameranın önünde hiçbir şey yokken model yine de bir karar vermek zorunda kalır. “Boş” sınıfı bu durumda yanlış karar vermesini önler.

Veri gizliliği

Modeli eğitirken arkadaşlarının yüzünü ya da sesini izinsiz kullanma. Nesne, şekil ya da el hareketleri gibi kişisel olmayan veriler seç.

Etkinlik · Model tasarım kartı

Kendi modelini tasarla

Bir problem seç ve tasarım kartını doldur. Kart, tasarımındaki eksikleri sana göstersin.

Farklı ışıkta örneklerAydınlık, loş, gün ışığı
Farklı açılardan örneklerÖnden, yandan, üstten
Farklı türlerden örneklerKırmızı ve yeşil elma, sarı ve yeşil armut

Tasarım kartı

    Özet · Deftere yazalım

    Defterine bunları yaz

    Yazılı sınava çalışırken önce bu maddeleri tekrar et.

    Yapay zekâ aracıyla model tasarımı

    1. Model: Yapay zekânın örneklerden öğrenerek oluşturduğu ve yeni bir girdi hakkında karar ya da tahmin vermesini sağlayan yapıdır.
    2. Modelin parçaları: girdi (yeni örnek), işlem (öğrendikleriyle karşılaştırma), çıktı (karar ya da tahmin).
    3. Kural yazma basit ve kesin işler için; örneklerden öğrenme (model) istisnası çok olan işler için uygundur.
    4. Uygunluk soruları: Sonuç birkaç gruptan biri mi? Çok ve çeşitli örnek var mı? Kuralla çözülebilir mi? Risk ya da kişisel veri var mı? Araç girdi türünü destekliyor mu?
    5. Sınıf (etiket): Modelin örnekleri ayıracağı gruplardan her biridir.
    6. Eğitim: Modelin etiketli örneklerden sınıflar arasındaki farkları öğrenmesidir.
    7. Tasarım adımları: problemi tanımla → sınıfları belirle → veri topla → eğit → test et → değerlendir ve iyileştir.
    8. Veri çok ve çeşitli olmalı (farklı ışık, açı, tür); kişisel veri izinsiz kullanılmaz.

    Yazılıya hazırlık · Klasik sorular

    Önce sen yaz, sonra örnek cevaba bak

    Cevabını defterine tam cümlelerle yaz. Sonra örnek cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştır.

    1. Yapay zekâ modeli nedir? Bir örnek veriniz. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Yapay zekânın örneklerden öğrenerek oluşturduğu ve yeni bir girdi hakkında karar ya da tahmin vermesini sağlayan yapıdır. Örneğin atık fotoğrafına bakıp “plastik”, “kâğıt” ya da “cam” diyen model.
    2. Kedi ile köpeği ayırmak için kural yazmak neden zordur? Model bu sorunu nasıl çözer? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Her kurala bir istisna bulunur; örneğin bazı köpeklerin de kulakları sivridir. Model ise çok sayıda etiketli fotoğraftan farkları kendisi öğrenir ve yeni fotoğraflara karar verir.
    3. Bir modelin girdi, işlem ve çıktı parçalarını atık ayırma modeli üzerinde açıklayınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Girdi: kameranın çektiği atık fotoğrafı. İşlem: modelin fotoğrafı öğrendiği örneklerle karşılaştırması. Çıktı: “Bu bir plastik şişe.” kararı.
    4. “Bir sayının çift olup olmadığını bulmak” için model tasarlamak uygun mudur? Neden? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Uygun değildir. Bu iş “sayı 2’ye tam bölünüyorsa çifttir” gibi kesin bir kuralla her zaman doğru ve hızlı çözülür; model gerekmez.
    5. Bir problemin modele uygun olup olmadığını anlamak için sorulacak dört soruyu yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Sonuç birkaç gruptan biri mi? Her grup için çok ve çeşitli örnek toplanabilir mi? Basit bir kuralla kesin çözülebilir mi? Hata yaparsa zarar verir mi ya da kişisel veri gerekir mi?
    6. Sınıf (etiket) nedir? Ses modeli için üç sınıf örneği yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Modelin örnekleri ayıracağı gruplardan her biridir. Ses modeli için: alkış, ıslık, sessizlik.
    7. Model tasarımının altı adımını sırasıyla yazınız. (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Problemi tanımlamak, sınıfları belirlemek, veri toplamak, modeli eğitmek, test etmek, değerlendirip iyileştirmek.
    8. Elma ve armut modelini yalnızca kırmızı elma fotoğraflarıyla eğitirsek ne olur? Nasıl düzeltiriz? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Model yeşil elmaları tanıyamayabilir ve armut sanabilir. Farklı renklerde, farklı ışıkta ve farklı açılardan çekilmiş elma fotoğrafları ekleyerek düzeltiriz.
    9. Atık ayırma modeline neden “boş” sınıfı eklenir? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Kameranın önünde hiçbir şey yokken model yine de bir karar vermek zorundadır. “Boş” sınıfı olmazsa boş görüntüye “plastik” gibi yanlış bir karar verebilir.
    10. Okulda model tasarlarken veri gizliliği için hangi kurallara uymalıyız? (10 puan)

      Örnek cevabı göster
      Arkadaşlarımızın yüzünü ya da sesini izinsiz kullanmamalıyız. Nesne, şekil ya da el hareketi gibi kişisel olmayan veriler seçmeliyiz ve fotoğraflarda kişisel bilgi bulunmamalıdır.

    Boşluk doldurma

    Kelime kutusumodelsınıfeğitimveriçeşitlikural
    1. Örneklerden öğrenip yeni girdiye karar veren yapıya denir.
    2. Modelin örnekleri ayıracağı gruplardan her birine denir.
    3. Modelin etiketli örneklerden farkları öğrenmesine denir.
    4. Modelin öğrenmek için kullandığı örneklerin tümüne denir.
    5. Farklı ışık, açı ve türden örnekler toplamak veriyi yapar.
    6. “Sayı çift mi?” gibi kesin işler için model yerine yazmak yeterlidir.

    Pekiştir · Oyunlar

    Oynayarak tekrar et

    Kısa oyunlarla konuyu pekiştir. Telefonda da bilgisayarda da dokunarak ya da tıklayarak oynanır.

    Eşleştirme

    Model kavramları

    Soldan bir kavram seç, sağdan ona uyan açıklamaya dokun.

    0 / 7

    Hazır olduğunda soldan bir seçim yap.

    Sınıflandırma oyunu

    Model mi, kural mı?

    Her problemi doğru kutuya yerleştir.

    0 / 10

    Bir kart seçerek başla.

    Sıralama oyunu

    Tasarım adımları

    Model tasarımının adımlarını sırala.

    0 / 6

    İlk adımı seçerek başla.

    Kapanış · Kendini değerlendir

    Bu hafta neler öğrendin?

    Her madde için dürüstçe seç. “Yardım istiyorum” dediğin konunun bölümüne geri dön ya da öğretmenine sor.

    Modelin örneklerden nasıl öğrendiğini açıklayabiliyorum.

    Bir problemin modele uygun olup olmadığını değerlendirebiliyorum.

    Bir model için sınıfları ve veri planını belirleyebiliyorum.

    Model tasarımının adımlarını sırasıyla yazabiliyorum.

    Haftanın mini görevi · Gelecek haftaya hazırlık

    Model tasarım planım

    Gelecek hafta sınıfta geliştireceğin model için bir plan hazırla.

    1. Uygunluk testinden geçen bir problem seç.
    2. Girdi türünü ve en az iki sınıfı belirle; gerekiyorsa “boş” sınıfı ekle.
    3. Her sınıf için hangi örnekleri, hangi farklı koşullarda toplayacağını yaz. Kişisel veri kullanmadığından emin ol.
    Öğretmen için: 2 ders saatlik akış önerisi

    1. ders (40 dk)

    1. Merak et: kural mı, örnek mi? (6 dk)
    2. Model nedir, girdi-işlem-çıktı, model türleri (12 dk)
    3. Uygunluk soruları ve uygunluk testi (14 dk)
    4. Oyun: Model mi, kural mı? (8 dk)

    2. ders (40 dk)

    1. Tasarım adımları ve atık ayırma örneği (12 dk)
    2. Model tasarım kartı ile grup çalışması (14 dk)
    3. Kalan oyunlar (6 dk)
    4. Deftere yazalım ve mini görev (8 dk)