Bir ampulün neden parladığını, bir telin neden ısındığını anlamak için üç sözcük yetiyor: gerilim, akım, direnç. Bu üçünü tek bir kuralda birleştiren kişi, lise öğretmeni Georg Ohm’dur.
Su borusu ile elektrik devresi: basınç gerilime, dar boru dirence benzer. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Teldeki akımın peşine düşen öğretmen
Bir telden neden bazen daha çok, bazen daha az akım geçer? Georg Ohm bu soruyu yalnız tahmin ederek cevaplamak istemedi. Farklı tellerle ölçümler yaptı ve sonuçlar arasındaki düzeni aradı. 1789’da Almanya’nın Erlangen kentinde doğmuştu. Babası bir çilingirdi; çocuklarının matematik ve mekanikle ilgilenmesini destekledi. Ohm daha sonra okullarda matematik ve fizik öğretti. Araştırma soruları, ders verdiği ortamların yanında onun gündelik uğraşının bir parçasıydı.
Elektrik hakkında pek çok olay biliniyordu, ama onları açık bir hesapla birbirine bağlamak önemliydi. Bir deneyde daha güçlü pil kullanmak, diğerinde daha uzun tel seçmek ve yalnız sonucu izlemek yeterli olmaz. Hangi değişikliğin neyi etkilediğini anlamak için koşulları karşılaştırmak gerekir. Ohm’un hikâyesi, ölçüm defterinin bazen parlak bir fikir kadar değerli olduğunu gösterir. Bir sayı, başka sayılarla ilişkisi araştırıldığında açıklamaya dönüşebilir.
Üç nicelik, tek ilişki
Gerilim, elektriksel potansiyel farkını anlatır ve voltla ölçülür. Akım, bir yerden birim zamanda geçen elektrik yüküyle ilgilidir ve amperle ölçülür. Direnç ise bir parçanın akıma karşı gösterdiği davranışı ifade eder; birimi ohmdur. Ohm’un adıyla anılan ilişkide, uygun koşullarda V = I × R yazılır. Aynı direnç için gerilim arttığında akım da orantılı biçimde artar.
Bu ifadeyi farklı sorular için düzenleyebiliriz. Akımı arıyorsan I = V ÷ R; direnci arıyorsan R = V ÷ I kullanılır. Harfler ayrı nesneler değildir, ölçülen büyüklüklerin yerini tutan sembollerdir. Formülü ezberlemekten önce hangi niceliğin nerede ölçüldüğünü bilmek gerekir. Devrenin tamamına uygulanan gerilimle tek bir parça üzerindeki gerilim aynı olmayabilir. Bir hesapta doğru değerleri seçmek, bölme işlemini yapmaktan önce gelen iştir.
Su benzetmesi nerede yardımcı olur?
Bir boruda basınç farkıyla su akmasını düşün. Gerilimi basınç farkına, akımı geçen su miktarına, direnci de akışı zorlaştıran düzene benzetebiliriz. Aynı basınçta daha dar bir yolun daha az su geçirmesi, gerilim sabitken direncin artmasının akımı azaltmasını hayal etmeye yardım eder. Fakat elektrik su değildir; telin içindeki bütün olayları bu benzetmeyle aynı kabul etmek doğru olmaz.
Örneğin direnç “elektriği yiyip bitiren” bir parça değildir. Basit bir seri devrede bir dirençten geçen akımın öncesiyle sonrası farklı miktarda yük akışı olarak düşünülmez. Enerji aktarımı ise dirençte ısıya dönüşebilir. Su benzetmesini yalnız belirli ilişkiyi anlamak için kullanıp sonra gerçek kavramlara dönmek gerekir. İyi bir benzetme, açıklamayı başlatır; bütün soruları tek başına yanıtladığı iddiasıyla kullanılmamalıdır.
Kâğıttaki pil ve direnç
İdeal bir örnekte 3 voltluk kaynak 100 ohmluk direncin uçlarına bağlı olsun. Akım I = 3 ÷ 100 = 0,03 amper çıkar. Bir amper bin miliamper olduğu için bu, 30 miliamperdir. Aynı gerilimde direnci 300 ohm yaparsak 0,01 amper, yani 10 miliamper buluruz. Direnç üç katına çıkarken akım üçte birine iner. İşlem sonucunun yönü, beklediğimiz ilişkiyle uyumludur.
Şimdi 100 ohmu sabit tutup gerilimi 6 volta çıkaran kâğıt örneğini düşün. Hesap 0,06 amper verir. Bu, gerçek bir devrede rastgele daha yüksek gerilim denemek için öneri değildir. Kaynak, direnç ve diğer parçaların dayanabileceği sınırlar vardır. Parçada harcanan güç ve oluşan ısı da önemlidir. Sayısal bir modelde beklenen sonucu bulmakla fiziksel olarak güvenli bir deney kurmak farklı görevlerdir.
Her parça aynı kurala uymaz
Ohm Yasası, direnç davranışının belirli koşullarda sabit kabul edilebildiği durumlarda yararlıdır. Her elektronik parça akımla gerilim arasında aynı orantıyı göstermez. LED gibi bir parçayı yalnız sabit direnç gibi ele almak yeterli değildir. Bir LED devresinde seri direnci hesaplamak için kaynağın yanında LED üzerindeki gerilim ve hedef akım da düşünülür. Sıcaklık değiştiğinde bazı malzemelerin direnci değişebilir; koşulları belirtmek bu yüzden önemlidir.
Ohm, araştırmasını 1827’de yayımladığı kitapta anlattı. Çalışması ilk yıllarda geniş ilgi görmedi; daha sonra önemi daha çok tanındı ve Royal Society ona 1841’de Copley Madalyası verdi. Direnç biriminin onun adını taşıması, ölçümle kurulan ilişkinin kalıcı izidir. Bu süreç, bir fikrin yayımlanmasıyla anlaşılmasının aynı anda gerçekleşmeyebileceğini gösterir. Açık veri ve açıklama, sonraki insanların çalışmayı değerlendirmesine yardım eder.
Birim de sonucun parçasıdır
Bir hesapta yalnız 0,03 yazmak, ne ölçtüğünü anlatmaz. Amper, volt veya ohm kullanmak farklı fiziksel büyüklükleri belirtir. Sonucun yanına birimini koy ve büyüklüğüyle birlikte kontrol et. Hayalî örnekte 30 amper bulduysan ondalık veya birim dönüşümünü yeniden incele. Bir formüle doğru sayıları yerleştirmek kadar, çıkan sayının beklediğin türde bir sonuç olup olmadığını sormak da ölçüm düşüncesinin parçasıdır.
Bir hesap tablosuyla araştır
Kâğıtta gerilim ve direnç için dört örnek seç; akımı hesaplayıp birimlerini yaz. Önce yalnız gerilimi, sonra yalnız direnci değiştir. İkisini aynı anda değiştirirsen hangi etkiyi izlemek zorlaşır? Gerçek devreyi ancak bilgili yetişkinle, uygun pil ve parçalarla kur; prizi deney kaynağı yapma. Bu küçük çalışma, Ohm’un araştırmasındaki büyük alışkanlığı öğretir: bir değişkeni dikkatle değiştirip sonuçtaki düzeni aramak, formülden önce başlayabilir.