Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

BİLİM İNSANLARI

Merak edenlerin hikâyesi

Faraday kitap ciltlerken fen öğrendi, Marie Curie zor koşullarda yeni elementler buldu, El-Cezeri su ile çalışan makineler çizdi. Burada 20 keşif yazısında bilim insanlarının merak yolculuğunu okuyabilirsin. Her yazının sonunda küçük bir mini görev var.

KEŞİF ZİNCİRİ

Bir keşif ötekini nasıl çağırdı?

  1. Voltaİlk sürekli elektrik: pil
  2. ØrstedAkım pusulayı oynattı
  3. AmpèreTeller birbirini çekti
  4. FaradayMıknatıstan elektrik
  5. MaxwellIşık da bir dalga
  6. HertzDalgaları yakaladı

Yazıları bu sırayla okursan pilden radyo dalgalarına uzanan hikâye bir zincir gibi akar.

ELEKTRİĞİN YOLCULUĞU

Pilden prize, telden telefona

Elektrik ve mıknatıs birbirine nasıl bağlandı? Pilden dalgalara uzanan hikâye.

Bakır, çinko ve ıslak kumaş disklerinden oluşan bir yığın, bir ampulü yakıyor.
5 dk okumaYeni keşif

Alessandro Volta: pil bir tuzlu su sandviçiyle başladı

Pilin bir mucidi var ve fikri şaşırtıcı derecede basit: farklı metal diskleri, tuzlu suya batırılmış kumaşla üst üste dizmek. Alessandro Volta bu yığınla ilk sürekli elektrik kaynağını kurdu.

Yazıyı oku
İçinden akım geçen telin hemen altında bir pusulanın ibresi yönünden sapıyor.
4 dk okumaYeni keşif

Hans Christian Ørsted: pusula neden oynadı?

Elektrik ile mıknatıs yüzyıllarca ayrı konular sayıldı. Danimarkalı bilim insanı Ørsted, bir ders gösterisinde pusula ibresinin oynadığını görünce ikisi arasındaki bağı fark etti.

Yazıyı oku
İki paralel telde akım aynı yöne giderken teller birbirine yaklaşıyor; yanda bir bobin mıknatıs gibi ataçları çekiyor.
4 dk okumaYeni keşif

André-Marie Ampère: iki tel birbirini çekebilir mi?

Fransız bilim insanı Ampère, Ørsted’in pusula gözlemini duyunca durmadı. İçinden akım geçen iki telin birbirini çekip ittiğini göstererek elektrik ile mıknatıs arasındaki bağı derinleştirdi.

Yazıyı oku
Solda dar bir borudan akan su, sağda dirençten geçen elektrik devresi yan yana gösteriliyor.
5 dk okumaYeni keşif

Georg Ohm: gerilim, akım ve direnç arasındaki sır

Bir ampulün neden parladığını, bir telin neden ısındığını anlamak için üç sözcük yetiyor: gerilim, akım, direnç. Bu üçünü tek bir kuralda birleştiren kişi, lise öğretmeni Georg Ohm’dur.

Yazıyı oku
Bir mıknatıs bobinin içine girerken ölçü aletinin ibresi sallanıyor ve küçük bir ampul parlıyor.
7 dk okumaYeni keşif

Michael Faraday: ciltçi çırağı elektriği döndürdü

Michael Faraday zengin bir ailede doğmadı, üniversiteye de gitmedi. Kitap ciltlerken fen okudu. Bir mıknatısı bobinin içinde oynatınca çıkan elektrik, bugün evlere ışık taşıyan jeneratörlerin yolunu açtı.

Yazıyı oku
Birbirini dik kesen mavi ve turuncu dalgalar bir vericiden telefona doğru ilerliyor; yanda kırmızı, yeşil ve mavi daireler üst üste biniyor.
6 dk okumaYeni keşif

James Clerk Maxwell: ışık da bir dalgaymış

Wi-Fi, radyo ve telefon sinyalleri birbirinden çok farklı şeylere benziyor. Oysa hepsi aynı ailedendir. Bu aileyi ilk kez bir arada gösteren kişi, Edinburgh’da doğan James Clerk Maxwell’dir.

Yazıyı oku
Bir kıvılcım düzeneğinden çıkan dalgalar odanın karşısındaki tel halkada küçük bir kıvılcım oluşturuyor.
5 dk okumaYeni keşif

Heinrich Hertz: görünmez dalgaları laboratuvarda yakaladı

Radyo, televizyon ve Wi-Fi dalgalarını bugün sıradan buluyoruz. Oysa bir zamanlar bu dalgalar yalnızca kâğıt üzerindeki bir kuramdı. Onları ilk kez laboratuvarda üreten kişi Heinrich Hertz’dir.

Yazıyı oku
Ortada parlayan büyük bir ampul, masada ise farklı filaman biçimleri denenmiş altı küçük ampul sıralanıyor.
5 dk okumaYeni keşif

Edison, Swan ve ampul: bir mucit değil, bir ekip

Ampulü kimin icat ettiği sorusuna tek isim vermek kolay değil. Joseph Swan, Thomas Edison ve daha birçok kişi, ışık veren tel fikrini adım adım ilerletti.

Yazıyı oku
İki karton bardak bir iple bağlanmış, sesin dalgaları bardakların çevresinde yayılıyor; üstte eski tip bir telefon var.
4 dk okumaYeni keşif

Alexander Graham Bell: sesi tellerle taşımak

Bugün yüzlerce kilometre öteden birinin sesini duymak sıradan. Bu işin bir parçası, sesi elektrik sinyaline çevirerek telle taşıyan Alexander Graham Bell’in telefonudur.

Yazıyı oku
Elektrik direği, yön değiştiren bir dalga çizgisi ve kıvılcım saçan bir bobin gece gökyüzünün altında duruyor.
6 dk okumaYeni keşif

Nikola Tesla: elektrik fişten nasıl yürür?

Evlerdeki prizlerden gelen elektrik, saniyede elli kez yön değiştirir. Buna alternatif akım denir. Alternatif akımla çalışan motorları ve sistemleri geliştirenler arasında Nikola Tesla’nın adı öne çıkar.

Yazıyı oku

IŞIĞA VE GÖĞE BAKANLAR

Işık nasıl yol alır, gökyüzünde ne var?

Bir prizma, bir teleskop, karanlık bir oda ve küçük bir foton.

Küçük delikli karanlık bir kutuda, dışarıdaki ağacın ters dönmüş görüntüsü oluşuyor.
5 dk okumaYeni keşif

İbn el-Heysem: gözümüz ışığı nasıl görür?

Bir resmi telefonla çekerken ışık merceğe girer ve sensörde bir görüntü oluşturur. Işığın nasıl yol aldığını ilk kez sağlam deneylerle anlatanlardan biri, bin yıl önce yaşamış İbn el-Heysem’dir.

Yazıyı oku
Karanlık odadaki ince bir ışık huzmesi cam prizmadan geçip gökkuşağı renklerine ayrılıyor; yanda bir elma duruyor.
5 dk okumaYeni keşif

Isaac Newton: beyaz ışık aslında karışım

Isaac Newton denince çoğumuzun aklına elma gelir. Oysa o, bir cam prizmayla yaptığı ışık deneyleriyle de bilim tarihine geçti: beyaz ışığın, birçok rengin karışımı olduğunu gösterdi.

Yazıyı oku
Bir tepede duran teleskop, Jüpiter ile çevresindeki dört küçük uyduya ve Ay’a doğru bakıyor.
4 dk okumaYeni keşif

Galileo Galilei: göğe bakan teleskop, Jüpiter’in uyduları

Galileo bir teleskop yapıp göğe çevirdiğinde, o güne dek bilinmeyen birçok şey gördü. Jüpiter’in çevresinde dönen küçük noktalar, Ay’daki dağlar ve kraterler onların başında geliyordu.

Yazıyı oku
Güneşten gelen ışık paketleri bir metal plakaya çarpıp elektron kopartıyor; yanda güneş paneli ve kamera sensörü var.
4 dk okumaYeni keşif

Albert Einstein: ışık parçacık gibi davranınca

Einstein denince çoğu insan görelilik ve E = mc² aklına gelir. Oysa Nobel Ödülü’nü ışığın bir metale çarpınca elektron koparması üzerine yaptığı çalışmayla aldı. Güneş panelleri ve kamera sensörleri bu fikirden yararlanır.

Yazıyı oku

ATOMUN VE YAŞAMIN SIRLARI

Görünmeyeni görmeye çalışanlar

Işınlar, atom çekirdeği, DNA ve hücrenin tamir ekibi.

Laboratuvar masasında yeşil, mavi ve pembe sıvılı şişeler, bir atom çizimi ve açık bir not defteri var.
5 dk okumaYeni keşif

Marie Curie: görünmeyen ışınların peşinde

Marie Curie, iki farklı bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk insandır. Ama onu özel kılan yalnızca ödüller değil; zor koşullarda sabırla çalışması ve bildiğini başkalarının yararına sunmasıdır.

Yazıyı oku
Bir nötron büyük bir atom çekirdeğine çarpıyor ve çekirdek iki parçaya ayrılıyor; altta domino taşları dizili.
4 dk okumaYeni keşif

Lise Meitner: atom çekirdeği bölünebilir mi?

Lise Meitner, atom çekirdeğinin ikiye ayrılabildiğini ilk açıklayan bilim insanlarından biridir. Bu bölünmeye fisyon denir ve nükleer enerjinin temelini oluşturur.

Yazıyı oku
Siyah bir film üzerinde çarpı biçiminde nokta deseni, yanında çift sarmallı bir DNA çizimi.
5 dk okumaYeni keşif

Rosalind Franklin: DNA’nın şeklini gösteren fotoğraf

DNA’nın sarmal biçimini anlamamıza yardım eden en önemli görüntülerden biri, Rosalind Franklin ve ekibinin çektiği X ışını fotoğrafıdır. Bilim tarihi, bu emeği çoğu zaman gereğinden geç anlattı.

Yazıyı oku
Bir DNA sarmalında hasarlı bölüm kırmızı ile işaretlenmiş ve bir anahtar onu onarmaya hazırlanıyor.
5 dk okumaYeni keşif

Aziz Sancar: DNA kendini nasıl onarır?

Vücudumuzdaki her hücrenin içinde bir talimat kitapçığı var: DNA. Güneş ışığı ya da başka etkenler bu kitapçığı bozabilir. Mardin’in Savur ilçesinde doğan Aziz Sancar, hücrenin bu hasarı nasıl onardığını açıkladı.

Yazıyı oku

MAKİNE VE MATEMATİK

Dişlilerden düşünen makineye

Sekiz yüz yıl önceki mekanizmalardan makine düşünebilir mi sorusuna.

Dişliler, krank ve kamlarla çevrili, üzerinde saatli kule olan bir fil makinesi.
5 dk okumaYeni keşif

El-Cezeri: dişliler, kamlar ve su saatleri

Bundan sekiz yüz yıl önce Cizre’de yaşayan bir mühendis, su ile çalışan saatler, otomatik kapılar ve hareketli figürler tasarladı. El-Cezeri’nin çizimleri bugün robotik dersinde bile anılıyor.

Yazıyı oku
Geometrik şekil ve sıfır-bir sayılarıyla dolu bir tahtanın yanında düşünen küçük bir robot duruyor.
4 dk okumaYeni keşif

Cahit Arf: matematik ve düşünen makine sorusu

Cahit Arf, Türkiye’nin en tanınmış matematikçilerinden biridir. Bilimin yanı sıra, makinelerin düşünüp düşünemeyeceği sorusunu çok erken dönemde konuşmaya açanlar arasında da anılır.

Yazıyı oku