Ses kaydında konuşma ile arka planı ayırmak
Bir kayıt sınıftaki konuşmayı yakalar, ama sandalye sesi ve koridor uğultusu da kayda karışabilir. İstenen sesle arka plan sesini ayırmayı öğrenebiliriz.
Yazıyı okuOn iki yaşında babasının diş kliniği için bir mesajlaşma programı yazdı. Üniversitenin ikinci yılında yurt odasında başlattığı site, bugün dünyada milyarlarca insanın kullandığı bir şirkete dönüştü. Ama bu yolculuk büyük hatalar, mahremiyet skandalları ve zor dersler de içeriyor. Mark Zuckerberg’in hikâyesini iki yüzüyle birlikte anlatıyoruz.

Mark Zuckerberg 14 Mayıs 1984’te New York yakınlarında doğdu. Babası diş hekimiydi ve muayenehanesi evin bir bölümündeydi. Zuckerberg programlamayı çocuk yaşta öğrendi; babası ona önce bir programlama kitabı, sonra da özel ders veren bir yazılımcı buldu.
On iki yaşında, babasının muayenehanesindeki bilgisayarlar arasında mesaj gönderilmesini sağlayan küçük bir ağ programı yazdı. Resepsiyondaki görevli, bağırmak yerine bu programla “hasta geldi” diye haber verebiliyordu. Bu, Zuckerberg’in ileride yapacağı şeyin ilk küçük örneğiydi: insanları birbirine bağlayan bir yazılım.
Lisede arkadaşıyla birlikte, kullanıcının müzik dinleme alışkanlığını öğrenip ona yeni şarkılar öneren bir müzik çalar programı yazdı. Bazı büyük şirketler bu programla ilgilendi; ama Zuckerberg üniversiteye gitmeyi seçti.
Zuckerberg 2002’de Harvard Üniversitesi’ne başladı. Ders seçimine yardım eden küçük programlar yazarak kampüste tanınmaya başladı.
İkinci yılında bir hata yaptı. Yurtların sitelerinden öğrencilerin fotoğraflarını izinsiz olarak alıp, iki fotoğrafı yan yana koyup “hangisi daha çekici?” diye oy toplayan bir site kurdu. Site birkaç saat içinde çok yayıldı, ama öğrenciler ve öğrenci grupları buna haklı olarak çok tepki gösterdi. Okul yönetimi siteyi kapattırdı ve Zuckerberg disiplin sürecinden geçti; o da özür diledi.
Bu olayı burada anlatmamızın nedeni önemli: İnsanların fotoğraflarını ve bilgilerini izinsiz kullanmak yanlıştır ve insanları incitir. Zuckerberg’in hikâyesinde mahremiyet, en başından en sonuna kadar en çok tartışılan konu oldu.
Harvard’da öğrencilerin fotoğraflarını ve temel bilgilerini içeren basılı “yüz kitapları” vardı. Zuckerberg bunun internette, öğrencilerin kendi istekleriyle oluşturduğu profillerle yapılabileceğini düşündü.
4 Şubat 2004’te “thefacebook.com” sitesini açtı. Bu kez profilleri öğrenciler kendileri oluşturuyor ve neyi paylaşacaklarına kendileri karar veriyordu. İlk ay içinde Harvard öğrencilerinin yarısından fazlası siteye üye oldu. Zuckerberg’e oda arkadaşları ve arkadaşları Dustin Moskovitz, Chris Hughes, Eduardo Saverin ve Andrew McCollum katıldı.
Site kısa sürede başka üniversitelere de açıldı. O yaz ekip Kaliforniya’ya taşındı ve Zuckerberg Harvard’a geri dönmedi. Kurucu ortaklar arasında sonradan şirket payları yüzünden davalar da yaşandı; birlikte iş kurarken anlaşmaları en baştan açık ve yazılı yapmanın önemi, bu hikâyenin bir başka dersi.
2006’da, o zamanların büyük internet şirketlerinden biri Facebook’u yaklaşık bir milyar dolara satın almak istedi. Zuckerberg henüz yirmi iki yaşındaydı. Şirketteki pek çok kişi ve yatırımcı teklifi kabul etmesini istedi. Zuckerberg reddetti; çünkü Facebook’un çok daha büyük bir şeye dönüşebileceğine inanıyordu.
Aynı yıl Facebook, arkadaşlarının yaptıklarını tek bir akışta gösteren “Haber Kaynağı”nı (News Feed) çıkardı. Kullanıcılar başta çok kızdı, mahremiyetlerinin ihlal edildiğini düşündüler ve gruplar kurup protesto ettiler. Facebook kısa sürede gizlilik ayarları ekledi. Haber Kaynağı sonradan sosyal medyanın en temel özelliği hâline geldi.
Facebook 2012’de borsaya açıldı. Zuckerberg’in serveti, şirkette sahip olduğu büyük paydan geliyor.
Facebook’un ilk yıllardaki ünlü sloganı “Hızlı hareket et ve bir şeyleri kır” idi. Yani hata yapmaktan korkmadan çok hızlı yeni özellikler çıkarmak. Bu anlayış şirketi çok hızlı büyüttü.
Ama zamanla bu yaklaşımın bedeli de görüldü. Sık sık bozulan özellikler, aceleyle verilen kararlar ve kullanıcıların güvenini zedeleyen değişiklikler oldu. 2014’te Zuckerberg sloganı daha sakin bir hâle çevirdi: “Hızlı hareket et, sağlam bir altyapıyla.”
Buradan çıkan ders: Hız önemlidir, ama milyonlarca insanı etkileyen bir sistemde hızın sorumlulukla dengelenmesi gerekir.
2012’de Facebook, o sırada sadece on üç çalışanı olan Instagram’ı yaklaşık bir milyar dolara satın aldı. O dönemde birçok kişi bu fiyatı çok yüksek buldu. 2014’te de WhatsApp’ı satın aldı. Bugün her iki uygulama da dünyada milyarlarca kişi tarafından kullanılıyor.
Zuckerberg, insanların bilgisayardan telefona geçtiğini ve fotoğraf ile mesajlaşmanın önem kazandığını erken gördü. Bu satın almalar, onun en isabetli kararları arasında sayılıyor. Ama aynı satın almalar sonradan rekabet açısından da sorgulandı; bazı ülkelerde Meta’nın rakiplerini satın alarak büyüdüğü iddiasıyla davalar açıldı.
2018’de, bir araştırmacının Facebook’taki bir test uygulamasıyla milyonlarca kullanıcının verisini topladığı ve bu verilerin siyasi reklam amaçlı bir şirkete aktarıldığı ortaya çıktı. Bu olay “Cambridge Analytica skandalı” olarak bilinir. Zuckerberg Amerikan Kongresi’nde saatlerce soru yanıtladı ve hata yaptıklarını kabul etti. Şirket daha sonra ağır para cezaları ödedi.
Sosyal medyanın gençlerin ruh sağlığına etkisi, yanlış bilgilerin yayılması ve nefret söylemi gibi konularda da Meta hâlâ sert eleştiriler alıyor.
Bu bölümden senin için çıkacak ders çok somut: İnternette paylaştığın her bilgi, düşündüğünden daha uzun süre ve daha geniş bir alanda kalabilir. Uygulamalara izin verirken neye izin verdiğini oku. Ve bir gün kendi uygulamanı yaparsan, kullanıcılarının verisini kendi verin gibi koru.
2021’de Facebook şirketinin adı Meta olarak değişti. Zuckerberg, insanların gelecekte sanal gerçeklik gözlükleriyle girilen ortak dijital dünyalarda, yani “metaverse”te buluşacağına inanıyordu. Şirket bu alana çok büyük yatırımlar yaptı ama beklenen ilgi gelmedi ve bu bölüm büyük zararlar açıkladı.
Zuckerberg bu kez hatasını daha hızlı fark etti. 2023’ü “verimlilik yılı” ilan etti ve şirketin odağını yapay zekâya kaydırdı. Meta, Llama adlı yapay zekâ modellerini araştırmacıların ve geliştiricilerin kullanımına açtı.
Her büyük bahis tutmaz. Önemli olan, tutmadığında bunu görüp yönü değiştirebilmektir.
Zuckerberg yıllarca her yıl kendine kişisel bir meydan okuma belirledi: Bir yıl Çince öğrenmek, bir yıl evini yönetecek basit bir yapay zekâ asistanı yazmak, bir yıl her gün koşmak, bir yıl iki haftada bir kitap okumak gibi. Çince öğrendikten sonra Çin’deki bir üniversitede Çince bir soru-cevap oturumu bile yaptı.
Eşi Priscilla Chan ile birlikte 2015’te kurdukları Chan Zuckerberg Initiative’e, sahip oldukları Facebook hisselerinin büyük bölümünü hayatları boyunca bağışlayacaklarını açıkladılar. Bu kuruluş özellikle bilim, hastalıkların tedavisi ve eğitim alanlarında çalışıyor.
• Kendi çevrenin bir sorununu çöz. Facebook önce sadece Harvard öğrencileri için yapıldı. Küçük bir topluluğun gerçek ihtiyacını karşılamak, büyük bir ürünün tohumu olabilir.
• Yap, göster, düzelt. Zuckerberg fikirlerini uzun uzun konuşmak yerine bir gecede yazıp kullanıma sundu ve kullanıcıların tepkisine göre değiştirdi.
• Uzun vadeye inan. Bir milyar dolarlık teklifi reddetmek, ürüne olan inancın sonucuydu.
• Hatanı kabul et ve yön değiştir. Metaverse’ten yapay zekâya dönüş bunun örneği.
• Ama en önemlisi: insanlara saygı göster. Zuckerberg’in en büyük krizlerinin hepsi, kullanıcıların izni ve güveniyle ilgiliydi.
1. Okulun ya da sınıfın için küçük bir dijital çözüm düşün. Bir duyuru panosu, bir kitap değişim listesi, bir ödev takvimi… Önce kâğıtta tasarla, sonra basit bir web sayfasıyla dene.
2. İzin almayı alışkanlık hâline getir. Projende bir arkadaşının fotoğrafını ya da adını kullanacaksan önce mutlaka sor.
3. Kendine bir yıllık meydan okuma belirle. “Bu yıl Python öğreneceğim” ya da “Bu yıl 12 kitap okuyacağım” gibi ölçülebilir bir hedef seç.
4. Sosyal medya kurallarını öğren. Çoğu sosyal medya uygulaması 13 yaşından küçüklerin hesap açmasına izin vermez. Bu kurallar senin güvenliğin için var.
5. Kullanıcı gibi düşün. Bir uygulamayı kullanırken “bu benim verimle ne yapıyor?” diye sor.
Mark Zuckerberg’in hikâyesi bize iki şey söylüyor: Bir yurt odasında yazılan kod dünyayı değiştirebilir. Ve dünyayı değiştiren bir kodun sorumluluğu, onu yazan kişinin hayal ettiğinden çok daha büyüktür.
KEŞFE DEVAM
Bir kayıt sınıftaki konuşmayı yakalar, ama sandalye sesi ve koridor uğultusu da kayda karışabilir. İstenen sesle arka plan sesini ayırmayı öğrenebiliriz.
Yazıyı oku“Bilgisayarcı olacağım” demek, “sporcu olacağım” demeye benzer: Futbolcu da sporcudur, yüzücü de, satranççı da. Bilişim dünyasında da yazılım geliştiriciden siber güvenlik uzmanına, veri bilimciden oyun tasarımcısına onlarca farklı meslek vardır ve her biri bambaşka bir iş yapar. Bu yazıda bir uygulamanın doğuşunu bir hikâye gibi takip ederek bu meslekleri tanıyacak, aralarındaki farkları görecek ve hangisinin sana uygun olabileceğini keşfedeceksin.
Yazıyı okuOn iki yaşında yazdığı bir oyunu bir dergiye sattı, otuzlu yaşlarında bütün parasını iki batmak üzere olan şirkete yatırdı. Elon Musk’ın hikâyesi şanstan çok inatla, hatalardan ders çıkarmakla ve “bu neden bu kadar pahalı?” diye sormakla ilgili. Bu yazıda hayatını, başarılarını, yanlışlarını ve onun çalışma yönteminden senin işine yarayacak dersleri birlikte inceliyoruz.
Yazıyı oku