Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Uzayda bilgisayarlar: en zorlu koşullarda çalışan yazılım

Uzay aracını insanlar sürmüyor. Her manevraya bir bilgisayar karar veriyor. Ve hata affedilmiyor.

Uzay aracı bilgisayarı anteni, motorları ve sensörleri gezegen yakınında koordine ediyor.
Uzay araçlarındaki yazılım, uzaktan gelen komutlar arasında önemli görevleri yönetir. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

En yeni işlemci her zaman doğru seçim değil

Bir uzay aracının bilgisayarına arıza olunca yanına gidip kabloyu değiştiremezsin. Bu nedenle hız kadar güvenilirlik ve görev koşullarına dayanma da önemlidir. Uzaydaki yüksek enerjili parçacıklar elektronik devreleri etkileyebilir; bellekteki bir bitin değişmesine veya daha kalıcı hasara yol açabilir. Bütün uzay araçları aynı bilgisayarı kullanmaz. Yörünge, görev süresi ve risklere göre özel parçalar ya da koruma yöntemleri seçilir.

Bir bit değişmesi küçük görünür, ama taşıdığı anlam büyüyebilir. Hayalî bir bellek kaydında “paneli aç” komutunun bozulduğunu düşün. Mühendisler böyle olasılıklar için hata bulma, bazı hataları düzeltme ve yedek sistemlere geçme yolları tasarlar. Tek bir koruma yöntemi bütün sorunları ortadan kaldırmaz. Donanımla yazılımın birlikte düşünülmesi, aracın zor koşullarda nasıl davranacağına ilişkin planın önemli bir bölümüdür.

Komutun da yolculuğu var

Radyo sinyalleri ışık hızında ilerler; çok uzaktaki araca ulaşmaları yine de zaman alır. Gecikme mesafeye bağlıdır. Mars'a iletişimde dakikalar, çok daha uzaktaki sondalarda saatler söz konusu olabilir. Gönderdiğin komutun yanıtı için dönüş süresini de beklersin. Bu nedenle Dünya'daki bir oyunu kumandayla oynar gibi uzak aracı her an yönetmek mümkün değildir; birçok görevin önceden planlanması gerekir.

Bir araç, sensörlerinden gelen bilgileri kullanarak bazı durumları kendi başına yönetebilir. Örneğin sorun fark ettiğinde güvenli çalışma düzenine geçip ayrıntılı komut bekleyebilir. Bunun “Her sorunu kendisi çözer” anlamına gelmediğini hatırla. Hangi durumda ne yapacağı mühendislik kararlarıyla belirlenir. Belirsiz ölçümler, eksik enerji ve iletişim kesintileri için kurallar hazırlanır; beklenmeyen durumlar olduğunda yer ekiplerinin araştırması hâlâ gerekir.

Gönderilen komutun tek yön süresini bilmek, cevabın ne zaman geleceğini tek başına söylemez. Araç komutu işlemek için de zaman harcayabilir; yer istasyonunun iletişim sırası beklenebilir. Bu yüzden yolculuk hesabıyla görevin toplam süresini ayrı tutarsın. Bir sorunu araştıran ekip, sonraki komutu göndermeden önce eldeki ölçümleri yorumlar; uzaktaki bilgisayarla çalışmak hem hesap hem sabırlı bir gözlem düzeni gerektirir.

Voyager’a uzaktan bir düzeltme

Voyager sondaları 1977'de fırlatıldı ve yıllar sonra da yazılım çalışmalarıyla desteklendi. NASA'nın 2023'te anlattığı bir yama gönderiminde talimatların sondalara ulaşması on sekiz saatten uzun sürebiliyordu. Güncellemenin hazırlığı ve testleri uzun zaman alabilir; radyo sinyalinin yolculuğu ise mesafeye göre hesaplanır. Aylarca hazırlanan bir güncellemenin, sırf aylar hazırlandı diye aylarca uzayda ilerlediğini söylemek doğru değildir.

Yeni yazılım göndermek yalnızca dosyayı yollamak değildir. Komutun doğru alındığını ve aracın beklenen biçimde çalıştığını anlamak gerekir. Yanlış bir değişiklik çok uzaktaki sistemi zor durumda bırakabileceği için önce uygun denemeler yapılır. Aracın bellek ve enerji sınırları da korunmalıdır. Eski bir bilgisayarı uzun süre çalıştırmanın başarısı, eski teknolojiye sihirli özellikler vermekten değil, sınırlarını dikkatle anlayıp yönetmekten gelir.

Gecikmeyi kâğıtta hesapla

Bir araca uzaklığın hayalî olarak 90 milyon kilometre olduğunu varsay. Sinyal saniyede yaklaşık 300 bin kilometre ilerlerse tek yön yolculuk 300 saniye, yani beş dakika sürer. Yanıtın dönüşü de benzer bir süre isteyebilir. Bu mesafe gerçek bir görevin sabit uzaklığı değildir; hesap örneğidir. Sonra “Acil bir durumda yanıt gelene kadar araç ne yapmalı?” diye düşün; yazılımın neden önceden hazırlanmış karar kurallarına ihtiyaç duyduğunu görebilirsin.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

Konuşma dalgası sandalye ve koridor seslerinden ayrılıp mikrofona daha belirgin ulaşıyor.
6 dk okumaYeni keşif

Ses kaydında konuşma ile arka planı ayırmak

Bir kayıt sınıftaki konuşmayı yakalar, ama sandalye sesi ve koridor uğultusu da kayda karışabilir. İstenen sesle arka plan sesini ayırmayı öğrenebiliriz.

Yazıyı oku
Lacivert arka planda birbirine çizgilerle bağlı meslek simgeleri: kod parantezi, kalkan, grafik, beyin devresi, oyun kolu, sunucu ve kalem.
12 dk okumaYeni keşif

Bilgisayar meslekleri haritası: kim ne yapar, aralarındaki fark ne?

“Bilgisayarcı olacağım” demek, “sporcu olacağım” demeye benzer: Futbolcu da sporcudur, yüzücü de, satranççı da. Bilişim dünyasında da yazılım geliştiriciden siber güvenlik uzmanına, veri bilimciden oyun tasarımcısına onlarca farklı meslek vardır ve her biri bambaşka bir iş yapar. Bu yazıda bir uygulamanın doğuşunu bir hikâye gibi takip ederek bu meslekleri tanıyacak, aralarındaki farkları görecek ve hangisinin sana uygun olabileceğini keşfedeceksin.

Yazıyı oku
Gün batımında çatıda oturan bir genç, denizdeki platforma dik olarak inen bir roketi izliyor; defterinin yanında küçük bir elektrikli otomobil maketi var.
9 dk okumaYeni keşif

Elon Musk: üç kez düşen roketten Mars hayaline

On iki yaşında yazdığı bir oyunu bir dergiye sattı, otuzlu yaşlarında bütün parasını iki batmak üzere olan şirkete yatırdı. Elon Musk’ın hikâyesi şanstan çok inatla, hatalardan ders çıkarmakla ve “bu neden bu kadar pahalı?” diye sormakla ilgili. Bu yazıda hayatını, başarılarını, yanlışlarını ve onun çalışma yönteminden senin işine yarayacak dersleri birlikte inceliyoruz.

Yazıyı oku