Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Karıştırmak rastgele tahmin etmek değildir

Bir deste kartı karıştırınca sıradaki kartı tahmin etmek zorlaşır. Fakat tahmin edememek, bütün seçeneklerin eşit şanslı olduğu anlamına tek başına gelmez.

Karıştırma tamburundan çıkan deste, yanındaki eğik çarkla adil şansın farkını gösteriyor.
Tahmin edememek tek başına her sonucun eşit şansa sahip olduğunu kanıtlamaz. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Deste karışık görünüyor, peki adil mi?

Arkadaşın dört kartı masada hızla çeviriyor. Kartların yerini gözünle takip edemiyorsun, bu yüzden karışım sana rastgele görünüyor. Ancak arkadaşın hep ilk kartı son sıraya taşıyorsa, görünüşün altında tekrarlanan bir düzen vardır. Tahmin edememek ile her sonucun eşit şansa sahip olması aynı şey değildir. Bir oyunun adilliğini konuşurken yalnız hareketlere bakmak yetmez; hangi sonuçların mümkün olduğunu ve bunların nasıl seçildiğini de incelemek gerekir.

Rastgelelik, seçimin sonucunu önceden kesin olarak bilmediğimiz bir durumla ilgilidir. Adillik ise oyunun kurallarıyla bağlantılıdır. Bir zarın her yüzünün aynı şansa sahip olmasını isteyebilirsin. Başka bir oyunda nadir bir ödülün az çıkması özellikle tasarlanmış olabilir. Bu durumda seçenekler eşit olmasa da kurallar açıkça anlatılmış olabilir. İlk sorumuz her zaman aynı değildir: eşit olasılık mı istiyoruz, yoksa önceden bilinen kurallara uygun bir seçim mi?

Torbanın içi karıştırmadan önce önemlidir

Bir torbaya aynı boyda dört kâğıt koy: ikisine yıldız, birine ay, birine güneş çiz. Görmeden bir kâğıt çektiğinde tek tek kâğıtların eşit seçilme şansı olduğunu varsayalım. Yıldızın gelmesi için iki ayrı kâğıt vardır; ay ve güneşin ise birer tane. Böylece yıldızın şansı diğer simgelerden daha yüksektir. Torbayı daha uzun süre karıştırmak, içindeki iki yıldızı tek yıldıza dönüştürmez. Başlangıçtaki içerik sonucun olasılığını belirleyen parçalardan biridir.

Bu örnekte her kâğıt için adil olan seçim, her simge için eşit değildir. Kâğıt ve simgeyi ayrı düşünmek önemli bir ayrıntıdır. Destede aynı karttan iki tane bulunması da benzer etki yaratır. Bir kart tamamen eksikse onu ne kadar iyi karıştırırsan karıştır çekemezsin. Bir oyunun başlamasından önce destenin tamlığını kontrol etmek bu yüzden yalnız düzenlilik işi değildir; hangi sonuçların mümkün olduğunu belirleme işidir.

Seçim yöntemi gizli bir ipucu verebilir

Kâğıtlardan biri kalın, biri küçük, biri farklı katlanmışsa torbaya bakmadan da hangisine dokunduğunu anlayabilirsin. Sonuç görsel olarak gizli olsa bile başka bir ipucu vardır. Basit deneylerde benzer boyut ve katlama kullanmak, seçimi etkileyen farkları azaltmaya yardımcı olur. Bu, gerçek hayatta kusursuz eşitliği garanti etmez; fakat deneyin neyi karşılaştırdığını daha açık kılar. İyi bir düzenek, istemediğimiz ipuçlarını fark etmeye çalışır.

Bir arkadaşına aklından sayı tutturmak da benzer biçimde dikkat gerektirir. İnsanlar bazı sayıları sevdiği, doğum gününü hatırladığı veya aynı tercihe döndüğü için eşit seçim yapmayabilir. Arkadaşının alışkanlıklarını bilen biri tahminde avantaj kazanır. Aklından seçmek eğlenceli bir oyun olabilir, ama otomatik olarak bütün sayıların aynı olasılığa sahip olduğunu göstermez. Seçimin nasıl yapıldığı, kimin hangi bilgiyi bildiği ve kuralların ne zaman açıklandığı birlikte önemlidir.

Arka arkaya aynı sonuç neden şaşırtır?

Bir madeni parayı atıp art arda beş yazı gördüğünde sıradaki atışta tura gelmek zorunda gibi hissedebilirsin. Fakat atışların bağımsız ve paranın adil olduğunu varsaydığımız modelde önceki sonuçlar sonraki atışın şansını değiştirmez. Para geçmişi hatırlamaz. Yazı serisi mümkün bir sonuçtur. Şaşırtıcı görünmesi onun imkânsız olduğu anlamına gelmez; insanların düzen arayan zihni, tekrarları olduğundan daha anlamlı görebilir.

Buna karşılık her sonucun aynı sıklıkla görünmesi de rastgeleliğin zorunlu işareti değildir. Yazı, tura, yazı, tura diye hiç şaşmadan giden bir düzen bize dengeli görünür ama kolay tahmin edilir. Rastgele bir süreç eşit aralıklarla sonuç verme sözü vermez. Kısa bir deneyde bir simge çok, bir diğeri az çıkabilir. Tek bir kısa dizi üzerinden kesin hüküm vermek yerine süreçle sonuç arasındaki ilişkiyi düşünmek gerekir.

Geri koymak küçük bir ayrıntı değil

Dört farklı simgeyi dört eş kâğıda çizip bir kaba koy. Her çekişten sonra sonucu yaz, kâğıdı geri koy ve yeniden karıştır. Böylece sonraki seçimde başlangıçtaki dört seçenek tekrar bulunur. Kâğıdı geri koymazsan süreç değişir: seçilen simge bir sonraki turda artık kapta değildir. İlk yöntemde tekrar mümkündür; ikinci yöntemde dört çekiş sonunda her kâğıt alınmış olur. Aynı torba, iki ayrı soru için iki ayrı deney sağlar.

Yirmi çekişi çeteleyle kaydet ve bir arkadaşının aynı koşullarda yaptığı deneyle karşılaştır. Sayılar farklı çıkabilir. Bu fark tek başına birinizin hile yaptığını kanıtlamaz. Öte yandan daha çok deneme yapmak da kusurlu bir yöntemi kendiliğinden düzeltmez; yalnız sonuçların genel eğilimini daha iyi görmene yardım edebilir. Sonucu yorumlarken hem deneme sayısını hem kâğıtların özelliklerini hem de çekiş biçimini düşünmelisin. Sayım, yönteme ilişkin sorularla birleşince anlam kazanır.

Karıştırma için açık bir plan

Üç kartı A, B ve C diye adlandır. Bu kartların sıralanabileceği altı farklı düzen vardır. Bir yöntem gerçekten bütün düzenlere eşit şans veriyorsa yalnız karışık görünen birkaç sonucu değil, bu altı düzenin tamamını aynı olasılıkla üretmelidir. İlk kartı sabit bırakıp kalan ikisini değiştiren bir yöntem bunu başaramaz. A'nın başta olmadığı düzenler hiç çıkmaz. Küçük bir deste, daha büyük destelerde fark edilmeyen sınırlamayı görünür kılar.

Programlarda kullanılan doğru bir karıştırma yaklaşımı, kalan yerler arasından eşit olasılıkla seçim yapıp bir konumu kesinleştirerek ilerler. Bunu kâğıt üzerinde düşünürken ilk yer için üç karttan birini, ikinci yer için kalan ikisinden birini, son yer için kalan tek kartı seçebilirsin. Altı yolun oluştuğunu say. Buradaki eşit seçim varsayımı önemlidir; rastgele sayı üreten aracın davranışı ve yöntemin uygulanışı yanlışsa sadece planın adı adilliği sağlamaz.

Oyuncuya hangi sözü veriyorsun?

Hayalî bir oyunda altın rozetin az, mavi rozetin sık çıkmasını tasarlayabilirsin. Oyuncuya bütün rozetlerin eşit olduğunu söylemek doğru olmaz. Nadirlik oyunun bir parçasıysa bunu açık anlatmak güven sağlar. Oyuncunun seçimi değiştirebildiği veya önceki turlardan bilgi edinebildiği durumlar da kurallarda yer almalıdır. Adil oyun tasarımı, yalnız sayısal olasılığı değil insanların beklentisini ve verilen sözün tutulmasını da düşünmeyi gerektirir.

Bir sonraki kura veya kart oyununda üç küçük soru sor: Kapta gerçekten hangi seçenekler var, seçim sırasında hangi ipuçları kullanılabiliyor ve bir tur sonraki turu değiştiriyor mu? Bu sorular karışık görünen sonuçların altında yatan düzeni anlamana yardım eder. Her beklenmedik sonuçtan hile çıkarma, her hızlı karıştırmayı da eşit şans sayma. Eğlenceli bir oyunun yanında dikkatli bir deneyci gibi düşünmeyi öğrenebilirsin.

Deney defterindeki varsayım

Çetelenin üstüne deneyin varsayımlarını yaz: kâğıtlar benzer, görmeden çekiliyor ve her turda geri konuyor. Sonuçları tartışırken bu notlara yeniden bak. Bir arkadaşın farklı yöntem kullandıysa iki çetele aynı soruya cevap vermiyor olabilir. Olasılık hesabı, hangi dünyanın varsayıldığını açık söylediğinde daha anlaşılır olur. Sayılarla birlikte koşulları da kaydetmek, deneyin başkası tarafından yeniden yapılmasını kolaylaştırır.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

İki mantık kapısı, doğru ve yanlış lambalarıyla bir kararı hesaplıyor.
4 dk okumaYeni keşif

George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?

Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.

Yazıyı oku
Bir taş değişince kontrol terazisinin ürettiği sonuç da değişip uyarı ışığı yanıyor.
6 dk okumaYeni keşif

Kontrol toplamı hangi hataları yakalar?

Bir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.

Yazıyı oku
Kırpılmış bir ekran görüntüsü, arkadaki tam pencereyle karşılaştırılıyor.
4 dk okumaYeni keşif

Ekran görüntüsü tek başına kanıt mıdır?

Ekran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.

Yazıyı oku