George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.

Kontrol toplamı, asıl veriden hesaplanan ek bir değerdir. Veri gönderilirken veya yazılırken bu değer de karşı tarafa iletilir. Alan kişi aynı hesabı yeniden yapıp sonucu karşılaştırabilir. Sonuçlar farklıysa, bir şeyin değişmiş olabileceğini anlar. Bu bilgi değişimin nerede olduğunu her durumda göstermez; inceleme için başlangıç sağlar.
3, 5 ve 2 sayılarını gönderdiğini düşün. Basit kontrol için toplamları 10 eder; bu değeri ayrıca yazarsın. Bir sayı yanlışlıkla 6 olursa yeni toplam 11 çıkar ve fark görünür. Bu yöntem her hatayı yakalamaz: iki sayı biri artıp diğeri aynı miktarda azalırsa toplam değişmeyebilir.
Bir grup öğrencinin puanlarını bir kâğıttan diğerine aktarıyorsun. Puanların toplamını da iki sayfada hesaplamak, bazı yazım hatalarını bulmana yardım edebilir. Toplam eşitse bütün puanların kesin doğru olduğu kanıtlanmaz; iki hata birbirini dengelemiş olabilir. Bu kontrol ek bir ipucudur. Listedeki her satırın kontrolü, toplam karşılaştırmasından daha ayrıntılı bir iştir.
Rakamların toplamının son basamağını not etmek de küçük bir kontrol değeri üretir. Örneğin 2, 4 ve 1'in toplamı 7 ise kontrol rakamı 7 olabilir. Bir rakam değişince sonuç çoğu kez değişir, ama her durumda değil. Daha güvenilir denetimler daha gelişmiş hesaplar kullanır.
Bir arkadaşına 4, 1, 8 sayılarını yazıp toplamlarını ayrı bir kutuya koy. Arkadaşın sayılardan birini 8'den 7'ye değiştirip yeniden toplasın. Kontrol değeri uyuşmadığında hatayı fark etsin. Sonra iki sayıyı karşılıklı değiştirip toplamın neden aynı kaldığını deneyin. İki denemenin sonuçlarını ayrı yazmak, yöntemin hangi değişiklikleri kaçırabildiğini gösterir.
Kontrol toplamı, kasıtlı saldırganların veriyi değiştirmesini önlemek için tek başına yeterli değildir. Herkes toplamı yeniden hesaplayabilir ve değiştirilmiş veriye uygun yeni bir toplam ekleyebilir. Bu yöntem, kazara oluşan bazı kopyalama hatalarını bulmaya yarar; gizlilik veya kimlik doğrulama sağlamaz. Kontrolün amacını bilmek, sonuca ne kadar güveneceğini belirlemene yardım eder.
Uzun bir sayıyı kopyalarken ikinci bir denetim değeri yanlışlıkları fark ettirebilir. Fakat önemli bilgileri yalnızca bu basit yöntemle doğrulamak güvenli değildir. Hata fark edilince asıl kâğıda dönüp değeri karşılaştırmak gerekir; toplamın uyuşmaması hatanın yerini tek başına göstermez. Sence bir tarifte malzemelerin toplamını kontrol etmek hangi hatayı bulabilir, hangi tür hatayı kaçırabilir?
İki sayı listesi hazırlayalım: birinde 2 ve 7, diğerinde 4 ve 5 var. İkisinin toplamı dokuzdur; listeler ise aynı değildir. Basit bir kontrol toplamının sınırı bu küçük örnekte görünür. Toplam değiştiyse bir fark olduğunu anlarsın. Toplam aynıysa mesajın kesin aynı olduğu sonucuna varamazsın. Bu ayrım hata kontrolünün amacını açıklaştırır. Bir yöntem belirli yanlışları yakalamaya yarayabilir, fakat her türlü değişiklik için garanti vermez. Özellikle kötü niyetli birisi kuralı biliyorsa aynı kontrol değerini verecek başka veri seçebilir. Günlük aktarım hatasıyla kasıtlı değişiklik aynı tehdit değildir.
Kontrol değeri mesajın anlamını da doğrulamaz. Yanlış bir ölçüm en baştan düzgün kaydedildiyse aktarım boyunca hiç değişmeyebilir. Dosyanın bozulmadan gelmesi, dosyanın içindeki bilginin doğru olduğundan ayrı bir sorudur. Bu nedenle araştırmada hem veri toplama hem veri aktarma aşamaları incelenir. Kağıtta bir oyunun puan listesini değiştir. Önce yalnız bir sayıyı artırıp toplamın değiştiğini gör. Sonra bir sayıyı artırırken diğerini aynı miktarda azalt. Toplam korunmasına rağmen içerik değişmiştir. Bu karşılaştırma, kontrol aracının neyi gördüğünü ve neyi kaçırdığını kendi gözünle anlamanı sağlar.
Gönderilen üç sayı üç, beş ve iki olsun; kontrol değeri toplamları olan on olsun. Kopyada toplam on bir çıkarsa bir şey uyuşmuyor diyebilirsin. Fakat hangi sayının yanlış olduğunu yalnız bu sonuçtan öğrenemezsin. İlk sayı artmış, ikinci değişmiş veya kontrol değeri yanlış yazılmış olabilir. Tespit etmek ile düzeltmek farklı yeteneklerdir. Bir yöntemin hata bulması, hatayı kendi başına güvenle onaracağı anlamına gelmez.
Böyle bir durumda asıl kayda dönüp değerleri karşılaştırmak gerekir. Kontrol kutusunu yeni toplama uysun diye gelişigüzel değiştirmek, uyarıyı susturur ama veriyi doğrulamaz. Sınıf puan listesi gibi bir denemede ikinci kâğıdı ilk kâğıtla sırayla inceleyebilirsin. Bu işlem kontrol toplamından ayrıdır; toplam sana inceleme gerektiğini haber vermiştir. İyi iş akışı, uyarı çıktığında hangi kaynağa dönüleceğini de belirler.
Dört ve yediyi toplamak on bir verir. Yedi ve dördü toplamak da aynı sonucu verir. Eğer listedeki sıra anlam taşıyorsa basit toplam bu değişikliği fark etmez. Örneğin bir oyunda birinci turun ve ikinci turun puanını karıştırmış olabilirsin; toplam korunurken olayın kaydı değişmiştir. Kontrol yöntemini seçerken verinin hangi özelliklerinin önemli olduğunu sormak gerekir. Bütünlük, yalnız son toplamın eşitliği olmayabilir.
Bir başka denemede son basamağı saklayan kontrol rakamını kullan. Toplam on yedi ise yalnız yediyi yazarsın. Bu yöntem daha az bilgi taşır; toplamın yirmi yediye değişmesini de kaçırabilir. Küçük bir kontrol değeri hazırlamak kolaydır, ama çok farklı veriler aynı değere karşılık gelebilir. Bu eşleşmeler yöntemle ilgilidir; hesap makinesinin yanlış çalışmasıyla değil. Sınırı bilmek, aracı doğru amaç için kullanmanı sağlar.
Bir sıcaklığı en başta yanlış ölçtüğünü düşün. Bu yanlış sayı doğru biçimde kopyalanır ve kontrol toplamı da uyumlu çıkar. Aktarımda hata yoktur; fakat kaydın anlamı yanlıştır. Böylece iki ayrı doğruluk sorusu görürüz: veri aynı mı geldi, başlangıçtaki bilgi doğru mu toplandı? İyi bir araştırmada ölçüm yöntemi ve aktarım yöntemi ayrı ayrı incelenir. Kontrol değeri, kendisinden önce yapılmış yanlış gözlemi sihirle düzeltemez.
Bu ayrımı bir tarif örneğine taşı. İki malzemenin miktarını yanlış yazıp toplamı doğru hesaplarsan sayı işlemin düzgün olabilir, yemek için bilgi yanlış olabilir. Kontrol aracının görevi hakkında dürüst olmak önemlidir. İyi bir araç her işe yarayan araç değildir; hangi hatayı yakaladığını anlayabildiğin araçtır. Daha gelişmiş kontrol yöntemleri de kullanım amacına göre değerlendirilir. Güvenlik için gereken kimlik doğrulama gibi özellikler ayrı düzenekler isteyebilir.
Dört, bir ve sekiz sayıları için toplamı on üç olarak yaz. Sonra yalnız sekizi yediye indir; kontrol farklı çıkar. İkinci turda dördü beşe yükseltirken sekizi yediye indir. Toplam eski değerine döner ama içerik değişmiştir. Üçüncü turda sayıları başka sıraya diz. Her değişiklik için kontrol yakaladı mı sütununa cevap yaz. Bir aracın sınırını görmek için başarısız örnek üretmek, başarısını görmek kadar öğreticidir.
Deney sonunda tek cümlelik bir söz yaz: Bu kontrol şu tür değişiklikleri bulabilir, şu tür değişiklikleri kaçırabilir. Cümlede bütün hatalar veya kesin doğru gibi büyük ifadeler kullanma. Açık sınır, güveni azaltmak zorunda değildir; yöntemi nerede kullanacağını bilmeni sağlar. Bilgisayarların veri aktarımında kullandığı denetimleri öğrenirken de aynı soruyu taşıyabilirsin: bu ek değer hangi soruya cevap veriyor ve hangi sorunun cevabı başka yerde aranmalı?
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı okuArama sonuçlarında çok sayıda sayfa görebilirsin. Kaynağı ve kanıtı kontrol etmek, işine yarayan bilgiyi seçmene yardım eder.
Yazıyı oku