George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuArama sonuçlarında çok sayıda sayfa görebilirsin. Kaynağı ve kanıtı kontrol etmek, işine yarayan bilgiyi seçmene yardım eder.

Arama motorları sayfaları farklı ölçütlerle sıralar. Bir sayfanın üstte görünmesi, içindeki her cümlenin doğru olduğunu göstermez. Başlıklar dikkat çekmek için abartılı olabilir; bir paylaşımın çok beğeni alması da kanıt sayılmaz. Araştırma sorunu önce açıkça yaz. Örneğin “Güneş sistemi nasıl çalışır?” yerine “Dünya neden Güneş çevresinde dolanır?” diye sormak aradığın bilgiye yaklaşmanı kolaylaştırabilir.
Sayfayı kimin hazırladığına bak: bir uzman, okul, müze, bilim kurumu veya adı bilinmeyen bir hesap mı? Metnin tarihi var mı? Bilgiye dayanak olan kitap, araştırma veya belge gösterilmiş mi? Bir kurumun adı tek başına yeterli değildir; sayfanın konusu ile kurumun çalışmaları da uyuşmalı. Reklamlar ve kişisel yorumlar, açıklayıcı bilgiyle karışabilir. Metnin amacının bilgilendirmek, ürün satmak veya bir görüşü savunmak olup olmadığını düşün.
Aynı soruyu iki bağımsız ve konuyla ilgili kaynakta araştır. Ortak söyledikleri noktaları ve ayrıldıkları yerleri not et. Tarih gerektiren bir konuda eski bir sayfa güncelliğini yitirmiş olabilir; bu yüzden yayın veya güncelleme zamanını karşılaştır. Bir kaynak diğerinden kopyalanmış görünüyorsa, ikisi ayrı kanıt sayılmaz. Sonuçları kendi cümlelerinle özetle ve yararlandığın sayfaları kaydet.
Kişisel bilgi vermeden “penguenler uçar mı?” sorusunu araştır. Bir ders kitabı veya çocuk ansiklopedisi ile konuyla ilgili bir hayvanat bahçesi ya da bilim kurumu sayfasını karşılaştır. Her kaynak için hazırlayanı, tarihi ve dayanak gösterip göstermediğini işaretle. İki kaynağın ortak cevabını bir cümleyle yaz; farklılık varsa hangi bilgiyi ayrıca kontrol edeceğini belirt. Bir sayfada hesap açman veya kendinle ilgili bilgi paylaşman gerekmez.
İki sitede penguenler uçamaz cümlesini buldun. Bu ortak cevap yararlı olabilir; fakat iki sitenin birbirinden bağımsız olduğunu da araştırmak gerekir. Biri diğerinin yazısını yeniden yayınlamış olabilir. İkisi aynı ansiklopediyi özetliyorsa dayanak yine tek bir yerde bulunabilir. Kaynak karşılaştırmak sadece pencere sayısını artırmak değildir. Bilginin hangi araştırma, gözlem veya belgeye dayandığını ve kaynakların gerçekten farklı yollarla mı oluştuğunu anlamaya çalışmaktır.
Bu nedenle cümlenin yanında verilen bağlantıları takip etmek anlamlı olabilir. Bir hayvanat bahçesinin kendi eğitim sayfası, ilgili biyoloji kurumu veya ders kitabı farklı açıklama düzeyleri sunabilir. Bir metnin çok teknik görünmesi ise tek başına daha güvenilir olduğu anlamına gelmez. Konuyla ilgili uzmanlık ve açık dayanak önemlidir. Adresin sonunda tanıdık bir uzantı olması da her cümlenin kontrol edildiğini garanti etmez; metnin kendisini incelemek gerekir.
Bir tarihî olayın tarihiyle bir uygulamanın güncel ayar yolu aynı hızda değişmez. Eski bir kitap geçmiş olay için değerli kaynak olabilir; yıllar önceki yazılım yönergesi bugünkü menüye uymayabilir. Güncellik değerlendirmesi, sorunun zamanla değişip değişmediğine bağlıdır. Her eski sayfayı atmak veya her yeni sayfayı doğru saymak uygun olmaz. Önce hangi bilginin doğrulanacağını belirtmek, tarih işaretinin nasıl kullanılacağını anlamaya yardım eder.
Yayın tarihi, güncelleme tarihi ve erişim tarihi farklıdır. Bir sayfa bugün açılabiliyor diye bugün yazılmış olmaz. Güncelleme notu varsa hangi bölümün değiştiğine bakabilirsin. Tarih yoksa onu uydurmak yerine bu eksikliği kayda geçir. Kaynağın belirsiz ayrıntılarını açık bırakmak araştırmanın zayıflığı değil dürüstlüğüdür. Okur daha sonra hangi noktanın ek kontrol istediğini görebilir. İyi not, bilinenlerle tahmin edilenleri birbirine karıştırmaz.
Bir metin üç sınıfta yapılan gözlemden söz etsin. Bu gözlem bazı öğrencilerin davranışı hakkında fikir verir; bütün ülkedeki herkesin aynı olduğunu göstermez. Kaynağı doğru belirtmek, aşırı genellenmiş yorumu düzeltmez. Ödevinde cümleyi yazarken hangi grubun, hangi koşulun ve hangi sürenin araştırıldığını korumaya çalış. Bir örnek ile genel kuralın arasındaki fark, kaynak okumanın önemli bölümüdür. Güçlü görünen başlık metindeki sınırlamaları gizleyebilir.
Aynı şekilde iki ölçümün birlikte artması birinin diğerini oluşturduğunu zorunlu göstermez. Bir açıklama neden ilişkisi kuruyorsa bunun neye dayandığını sor. Araştırmacının önerdiği bir olasılık, kesin sonuç gibi aktarılmamalıdır. Kaynak karşılaştırırken yalnız ortak kelimeleri işaretlemek yerine açıklamanın gücünü de karşılaştır. Biri kesin, diğeri koşullu konuşuyorsa gerçek bir çelişki olup olmadığını anlamak için kullanılan kapsam ve yöntemlere bakmak gerekir.
Bir ürün sayfası, kendi cihazının avantajlarını anlatmak için hazırlanmış olabilir. İçinde doğru teknik bilgi bulunabilir, fakat amacı seçimini etkilemektir. Bir inceleme veya bilimsel açıklama farklı amaç ve yöntem taşıyabilir. Metnin niyetini fark etmek, tamamını yanlış saymak değildir; hangi iddiayı başka kaynakla kontrol edeceğini belirlemektir. Reklam etiketleri, satış düğmeleri veya tek yönlü övgüler bu amaç hakkında ipucu verebilir. Yine de iddianın dayanağına ayrıca bakılır.
Kişisel bir blog yazısında deneyim anlatımı değerli olabilir. Yazarın kendi cihazında gördüğü sonuçla bütün cihazlar için geçerli teknik özellik aynı şey değildir. Kendi araştırma notunda bu ayrımı yaz: deneyim, açıklama veya doğrudan belge. Farklı tür kaynaklar farklı sorulara yardım eder. Bir olayın bireysel etkisini anlamak için kişisel anlatım, standart davranışı öğrenmek için resmî belge daha uygun olabilir. Kaynak seçmek, soruyla kaynağın görevini eşleştirmektir.
İki kaynağı inceledikten sonra kısa bir tablo hazırla: hazırlayan, konu, tarih, dayanak ve ortak cevap. Ayrıldıkları noktayı kesin hükümle silmek yerine hangi ek bilginin gerekli olduğunu yaz. Örneğin biri bütün penguenlerden, diğeri belirli türden söz ediyorsa kapsam farkı olabilir. Başka kaynak gerektiğinde sorunu bu fark üzerinden daralt. Araştırma bazen hemen tek cevap vermekten çok, daha iyi ikinci soruyu kurmaktır.
Son metni kendi cümlenle yazıp kullanılan kaynakları belirt. Kaynakta bulunmayan örnek ekliyorsan bunun senin hayalî örneğin olduğunu açık tut. Birkaç kelimeyi değiştirmek gerçek özet olmayabilir; önce fikri anlayıp sonra anlatmak gerekir. Okur hangi bilgiyi nereden aldığını ve hangi sonucu sen çıkardığını ayırt edebilirse araştırman daha paylaşılabilir olur. İnternette hızlıca cevap bulmakla dayanağı anlaşılır bir açıklama hazırlamak arasındaki fark burada ortaya çıkar.
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı oku