George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir tabloda boş görünen hücre, sonuç sıfır olduğu için boş bırakılmış olmayabilir. Eksik bilgi ile sıfır değeri ayırmak yanlış yorumları önler.

Öğretmen sınıftaki öğrencilerden evde okudukları kitap sayısını sordu. Ada üç kitap yazdı, Baran hiç kitap okumadığını söyleyip sıfır yazdı, Can ise formu henüz doldurmadı. Tabloya bakınca Baran'ın değeri sıfır, Can'ın hücresi boştu. İkisini aynı kabul etmek, Can'ın yanıt vermediğini saklardı. Sayımın anlamı, hücrelerin nasıl oluştuğunu bilmeye bağlıydı.
Sıfır, ölçülen şeyin değerinin bulunmadığını veya o ölçekte hiç olmadığını anlatabilir. Örneğin bir kutuda sıfır kalem olması, kutunun sayıldığı ve boş olduğunun görüldüğü anlamına gelir. Bu bilgi geçerli bir gözlemdir. Hücreye sıfır yazmak, verinin toplandığını ve sonucun sıfır çıktığını belirtir.
Eksik veri, bilgi toplanmadığında, bilinmediğinde veya kaybolduğunda oluşabilir. Bir öğrenci cevap vermemiş olabilir; ölçüm aracı çalışmamış olabilir; not kâğıdı okunaksız kalmış olabilir. Boş hücre bu durumların hangisi olduğunu tek başına açıklamaz. Gerekirse “yanıt yok” veya “ölçülmedi” gibi anlaşılır bir işaret kullanmak daha açıklayıcıdır.
Boş hücreyi sıfır saymak ortalamayı aşağı çekebilir; sıfırı boş saymak da gerçek bir sonucu hesaptan çıkarabilir. Örneğin kitap sayıları 3 ve 0 ise ortalama 1,5'tir. Sıfır yanıtını yok saymak ortalamayı 3 yapar. Fakat eksik hücreyi otomatik sıfır saymak da cevap vermeyen öğrenciyi hiç kitap okumamış gibi gösterir.
Bir hücrenin boş kalması gözden kaçan veri hatasına işaret edebilir. Bununla birlikte boşluğun her zaman doldurulması gerekmez; bilgi gerçekten bilinmiyorsa tahmin yazmak doğru değildir. Önce hücrenin neden boş olduğunu anlamaya çalış. Veri tablosunda boşlukların nasıl ele alınacağını açıklamak, başkasının sonuçları doğru yorumlamasına yardım eder.
Üç hayali öğrencinin kitap sayısını kâğıda yaz: 2, 0 ve boş. İlk durumda boş olanın cevabını bilmediğini varsay. Sonra boşluğu sıfır yapıp iki ortalamayı karşılaştır. Hangi varsayım sonucu değiştirdi? Gerçek bir sınıf verisi toplamadan, bu küçük örnek üzerinden sıfır ve bilinmeyen değer arasındaki farkı konuşabilirsin.
Bir tablo hazırlarken sıfırın neyi ifade ettiğini ve boş hücrelerin neden boş bırakıldığını not et. Sayım tamamlanmadıysa bunu sonuçla birlikte söyle. Okur, eksik sayının ne anlama geldiğini sormak zorunda kalmasın. Bir veriyi gördüğünde, bu hücre ölçüldü mü yoksa henüz bilinmiyor mu diye kendine sor.
Kitap sayımı tablosunda Baran’ın sıfırıyla Can’ın boş hücresini karşılaştırırken hangi sorunun sorulduğunu unutma. Belirli dönemde kaç kitap okudun sorusuna sıfır cevabı verilebilir. Can’ın ise henüz cevabını bilmiyoruz. Sıfır, burada sayılacak kitap bulunmadığını anlatır; bütün ölçümlerde hiçbir şey yok demek zorunda değildir. Örneğin sıfır derece sıcaklık geçerli bir değerdir. Bir sayının anlamı, ölçülen şey ve kullanılan ölçekle birlikte oluşur.
Bu ayrım, tabloyu yalnız rakamlardan oluşmuş yüzey olarak görmememizi sağlar. Her hücrenin arkasında bir soru, yanıt veya ölçüm vardır. Aynı görünen boşluk farklı öyküler taşıyabilir: kişi cevap vermemiş, kayıt aktarılmamış veya soru o kişi için geçerli olmayabilir. Sonuç çıkarmadan önce bu öyküyü öğrenmek gerekir. Veriyi iyi düzenlemek, bütün kutuları hemen sayıyla doldurmak değil, hangi bilginin gerçekten bulunduğunu açık gösterebilmektir.
Üç hayalî öğrencinin kitap sayıları 2, 0 ve bilinmiyor olsun. Yanıt veren iki kişinin ortalaması 1’dir. Üçüncü kişiyi sıfır sayarsan 2’yi 3’e böler ve yaklaşık 0,67 elde edersin; fakat bu başka bir varsayımla yapılan hesaptır. Henüz onun kitap sayısını öğrenmedin. Bu yüzden sonucu sınıftaki herkesin kesin ortalaması diye sunamazsın. Hesap aritmetik olarak yapılabilir olsa bile hangi soruyu cevapladığı değişmiştir.
Tablonun yanında üç öğrenciden ikisi yanıtladı yazmak çok işe yarar. Böylece okuyucu sonucun kapsamını görür. Yanıt sayısını ve toplam kişi sayısını ayırmak, eksik veriyi saklamaz. Aynı ortalama farklı sayıda yanıttan gelebilir; yalnız sonuç sayısını görmek yeterli değildir. Bir araştırma özeti hazırlarken hangi kayıtların hesaba katıldığını açıklamak, hesap makinesinin doğru bölme yapması kadar önemlidir. Sonuç, onu üreten veriyle birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır.
Yanıt vermeyen kişi neden yanıt vermedi? Bir ölçüm aracı belirli saatlerde çalışmadıysa eksik kayıtlar rastgele dağılmamış olabilir. Örneğin hayalî sıcaklık tablosunda yalnız en sıcak saatlerin ölçümleri yoksa kalan değerler günün tamamını iyi temsil etmeyebilir. Bu, eksiklerin her zaman aynı etkiyi yapacağı anlamına gelmez. Ama yalnız kaç boşluk var sorusunun yanında nerede ve nasıl oluştu sorusunu da sormamız gerektiğini gösterir.
Kitap sayımında cevap gelmeyen öğrencilerin daha az veya daha çok okuduğunu tahmin ederek kesinleştirme. Eksik veri, onların davranışı hakkında otomatik bilgi vermez. Önce toplama sürecini anlamaya çalış: form herkese ulaştı mı, soruyu herkes aynı biçimde anladı mı, yanıt için yeterli zaman oldu mu? Kişileri yargılamadan veri oluşumunu incelemek, daha doğru soru sorabilmeni sağlar. Bir boş hücre bazen ölçtüğün dünyadan çok ölçümü nasıl yaptığın hakkında ipucu taşır.
Hayalî bir bisiklet anketinde hangi renk kask kullanıyorsun sorusu bulunsun. Kask kullanmayan kişinin yanıtıyla formu hiç doldurmayan kişinin durumu farklıdır. Bir sayısal ölçüm tablosunda da uygulanmıyor ile henüz ölçülmedi ayrılabilir. Bu işaretleri baştan tanımlamak, sonradan okuyanın boşluğu yanlış yorumlamasını azaltır. Her durum için tek bir belirsiz çizgi kullanırsan veri küçülmüş görünür ama anlam kaybolabilir. Açıklama, kaydın değerli bir parçasıdır.
Yanlış girilmiş sayı da eksik değerle aynı değildir. Bir kitap sayısına yanlışlıkla 300 yerine 3 veya tersi yazılmış olabilir. Şüpheli kayıt gördüğünde otomatik silmek yerine doğrulama yolunu düşün; gerçekten sıra dışı ama doğru bir yanıt da bulunabilir. Kâğıt örneklerinde kayıt hatasını işaretle, neden şüphelendiğini açıkla. Temizleme, hoşuna gitmeyen sayıyı değiştirmek değildir. Veri üzerinde yaptığın işlem ve gerekçesi görünür kaldığında başkası sonucu daha iyi değerlendirebilir.
Bazen araştırmalarda eksik veriler için belirli yöntemlerle tahmin üretilir. Böyle bir işlem, eksik yanıtı gerçekten elde etmekle aynı değildir. Yöntemin varsayımları ve sınırları açıklanmalıdır. Senin küçük tablonda ise yeterli bilgi yokken komşu hücredeki sayıyı kopyalayarak boşluğu doldurmak sonucu değiştirebilir. Tahmin kullanacaksan bunun tahmin olduğunu söylemek gerekir; ölçülmüş bilgi gibi sunmak, veri hakkında bildiğinden fazlasını iddia etmendir.
Hayalî üç kitap sayısındaki bilinmeyen için 0, 2 ve 6 seçeneklerini ayrı ayrı dene. Her durumda genel ortalama nasıl değişiyor? Burada gerçek cevabı bulmadın; eksik değer hakkındaki farklı varsayımların sonucu ne kadar etkilediğini gördün. Bu tür bir karşılaştırma belirsizliğin önemini anlatır. Sonra tabloda bilinmeyen işaretini koru. Deneme sayılarıyla asıl kaydı birbirine karıştırmamak, araştırma sırasında düşüncenin nasıl geliştiğini açıkça takip etmeni sağlar.
Kendi kâğıt tablon için bir açıklama kutusu ekle: 0, yanıt verildi ve sonuç sıfır; boş, yanıt henüz gelmedi; uygulanmıyor, soru bu örnekte geçerli değil. Gerçek kişilerin verisini toplamak zorunda değilsin. Üç hayalî kayıtla çalış ve bir arkadaşının işaretleri doğru yorumlayıp yorumlamadığına bak. Hesaplamada hangi kayıtların kullanıldığını ayrıca yaz. Güzel renkler tabloyu okunaklı yapabilir, fakat bu küçük sözlüğün yerine geçmez.
Son okumada yalnız ortalama doğru mu diye sorma. Ne ölçüldü, kaç kayıtta yanıt var, eksikler neden oluştu ve sonucun kapsamı ne? Bu sorular, bir tablodan acele hikâye çıkarmayı önler. Verinin dürüst anlatımı bazen bilmediğin şeyi açıkça söylemektir. Ada’nın üç kitabı, Baran’ın sıfırı ve Can’ın bilinmeyen yanıtı aynı tabloda birlikte bulunabilir. Hepsini aynılaştırmadan göstermek, rakamların arkasındaki farklı durumlara saygı duyan daha iyi bir araştırma başlangıcıdır.
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı oku