George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBilgisayar veriyi 0 ve 1 değerlerini alabilen bitlerle temsil eder. Verinin yanına eklenen bir eşlik biti, tek sayıda bit değiştiğinde hatayı fark etmeye yardım edebilir.

Bir arkadaşına dört kartla gizli bir sayı yolladığını düşün. Kartların bir yüzü 0, öteki yüzü 1 olsun. Yolda bir kart yanlışlıkla çevrildiğinde arkadaşın başka bir sayı okuyabilir. Bütün kartlar eline ulaşmış olsa bile içerik değişmiştir. Bilgisayarlarda da saklanan veya iletilen bitler bazı fiziksel hatalar nedeniyle beklenen değerden farklı okunabilir. Eşlik biti, böyle değişikliklerin bir kısmını fark etmek için eklenen küçük bir kontrol bilgisidir.
Bir bit, 0 veya 1 değerini alır. Eşlik hesabında grubun anlamına bakmadan içindeki 1 değerleri sayılır. Mesajın bir resim, harf veya sıcaklık ölçümü olması önemli değildir. Gönderici ve alıcı aynı kuralı biliyorsa kontrol yapabilir. Bu ortak kural, iki tarafın bir oyuna başlamadan önce “kazanan nasıl belirlenecek?” diye anlaşmasına benzer. Kurallar farklıysa sağlam gelen bir mesaj bile hatalı sanılabilir.
Veri kartların 1, 0, 1 olsun. İki tane 1 bulunduğu için sayı zaten çifttir. Çift eşlik kuralında kontrol biti olarak 0 eklersin: 1, 0, 1, 0. Alıcı dört konumdaki 1 değerlerini sayar; toplam yine ikidir. Başka bir veri, örneğin 1, 1, 1 için üç tane 1 vardır. Buna kontrol biti 1 eklenince toplam dört olur ve çiftlik kuralı tamamlanır.
Kontrol bitinin değeri her zaman aynı değildir. Kural aynı kalır; kontrol biti veri grubuna göre seçilir. Bunu bir sıranın toplamını çift sayıya tamamlayan son kişi gibi düşünebilirsin. Ancak eşlik biti, verinin sayısal değerine eklenen normal bir basamak olarak yorumlanmaz. Gönderim düzeni hangi konumun veri, hangisinin kontrol olduğunu ayrıca belirler. Alıcı bu ayrımı bilmeden gelen bütün bitleri asıl mesaj sanmamalıdır.
Şimdi 1, 0, 1, 0 mesajındaki ikinci kart çevrilsin. Gelen dizi 1, 1, 1, 0 olur. Üç tane 1 bulunduğu için çift eşlik bozulmuştur. Alıcı bir şeyin ters gittiğini fark eder. Ama yalnız bu toplamdan hangi kartın çevrildiğini öğrenemez. İlk, ikinci, üçüncü veya dördüncü konumda bir değişiklik farklı diziler üretse de hepsi tek sayıda 1 bırakabilir.
Değişen kartın veri kartı olması da şart değildir. Kontrol biti 0’dan 1’e dönerse bu kez 1, 0, 1, 1 gelir; toplam yine üçtür. Eşlik kuralı bütün gruba uygulanır. Böylece eklediğin kontrol bilgisinin kendisi de denetimin içindedir. Yine de “hata var” bilgisi ile “asıl veri yanlış” bilgisi aynı kesinlikte değildir. Sorun yalnız kontrol konumunda olabilir; alıcı hangi konum olduğunu tek eşlikten çıkaramaz.
Başlangıçtaki 1, 0, 1, 0 dizisinde ikinci ve dördüncü kartlar birlikte çevrilsin. Sonuç 1, 1, 1, 1 olur; dört tane 1 vardır. Veri değiştiği hâlde çift eşlik kontrolü geçer. İki değişiklik birlerin sayısını iki artırdı. İlk ve ikinci kartlar çevrilseydi dizi 0, 1, 1, 0 olur, toplam iki kalırdı. Her iki örnekte de kontrolün göremediği bir değişiklik vardır.
Her bit çevrilmesi çiftlik durumunu bir kez değiştirir. Bir değişiklik çifti teke, ikinci değişiklik teki tekrar çifte döndürür. Bu yüzden tek sayıda bit çevrilmesi eşlik kuralını bozar; çift sayıda çevrilme aynı çiftlik durumunu korur. Burada “bit hatası”, bir konumun 0 yerine 1 veya 1 yerine 0 okunması demektir. Mesajın eksilmesi, bit sırasının kayması gibi başka sorunları bu basit açıklamayla aynı kabul etmemeliyiz.
Kuralı toplam 1 sayısı tek olacak şekilde de seçebilirsin. Veri 1, 0, 1 ise kontrol biti 1 gerekir; toplam üç olur. Buna tek eşlik denir. Çift ve tek seçeneklerinden biri, her koşulda daha güçlü değildir. İkisi de bit çevrilmelerinde aynı temel sınıra sahiptir. Önemli olan göndericinin ve alıcının aynı seçimi kullanmasıdır. Kontrol bitinin hangi konumda bulunduğu da ortak düzenin parçası olmalıdır.
Bunu iki arkadaşla sınıfta canlandır. Biriniz çift, diğeriniz tek kuralını kullansın. Hatasız gelen birkaç örneğin neden sorunlu göründüğünü tartışın. Sonra kuralları eşitleyin ve aynı örnekleri yeniden deneyin. Bu küçük karışıklık, iletişim protokollerinin neden açık tanımlandığını gösterir. Bilgisayarlar niyetimizi tahmin etmez; üzerinde uzlaşılmış biçime göre gelen işaretleri yorumlar. Kontrol yönteminin doğruluğu kadar doğru uygulanması da önemlidir.
Eşlik kontrolü başarısız olduğunda bir iletişim sistemi mesajı yeniden isteyebilir. Fakat yalnız kontrol bitine bakarak hatalı veriyi kendi kendine onarmak mümkün değildir. Daha kapsamlı yöntemler, farklı bit grupları üzerinde birden fazla kontrol bilgisi kullanarak belirli hata türlerini bulabilir ve düzeltebilir. Ek bilgi bir maliyet getirir: asıl mesajın yanında kontrol verisi de taşınır. Güvenilirlik ile harcanan alan arasında bir tasarım kararı yapılır.
Bir eşlik biti mesajın doğru kişi tarafından gönderildiğini de kanıtlamaz. Kuralı bilen biri veriyi değiştirip uygun eşlik bitini yeniden hesaplayabilir. Rastlantısal hataları denetlemekle kötü niyetli değiştirmeye karşı korumak farklı işlerdir. “Kontrol geçti” cümlesi bu nedenle “her şey kesinlikle güvenli” anlamına gelmez. Bir aracın neyi sınadığını ve neyi sınamadığını bilmek, sonuçlarını doğru yorumlamanın en değerli adımlarından biridir.
Dört veri biti kullandığın deneyde bir kontrol biti eklemek, beş konumdan birini denetime ayırır. Veri grubu büyüdüğünde yine bir eşlik biti ekleyebilirsin; ama her tek-bit hatasının yerini gösterme sınırı değişmez. Daha büyük mesaj, basit kontrolü kendiliğinden daha akıllı yapmaz. Tasarımcı önce hangi hataların olası olduğunu ve bir hata kaçarsa ne olacağını düşünmelidir.
Bir oyun skorunun yeniden istenmesiyle bir bilim ölçümünün kaybolması aynı sonuçları doğurmayabilir. Kontrol düzeyi, yalnız mesajın uzunluğuna göre seçilmez. Uygulamanın ihtiyacı ve yeniden gönderme imkânı da önemlidir. Kart deneyindeki küçük kuralı öğrenmek, bu büyük kararlara bakmak için iyi bir başlangıçtır; ancak bütün gerçek sistemlerin aynı yöntemi kullandığını varsaymak gerekmez.
Dört veri kartı ve bir kontrol kartı hazırla. Önce çift eşlik kuralıyla doğru bir mesaj oluştur; başlangıcını deftere yaz. Arkadaşın sen bakmazken bir kartı çevirsin. Kontrolü yapıp hatanın hangi kartta olduğunu bilip bilmediğini söyle. Sonra iki farklı kartı çevirmesini iste. Sonucun aynı kontrolü geçip geçmediğini kaydet. Tahminini denemeden önce yazarsan sonuç seni gerçekten şaşırtabilir.
Üç kart çevirmekle dört kart çevirmeyi de karşılaştır. Her deneyde eski ve yeni diziyi yan yana tut; böylece kontrolün görmediği değişikliği sen gözle görebilirsin. Son sorunun şu olsun: yalnız bir kontrol sayısı verilseydi hangi bilgi eksik kalırdı? Eşlik bitinin küçüklüğü etkileyicidir, ama sınırları da öğreticidir. Bilgisayar mühendisliği çoğu zaman tek bir sihirli çözüm bulmaktan çok, hangi çözümün hangi durumda yeterli olacağını düşünmektir.
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı oku