Isaac Newton: beyaz ışık aslında karışım
Isaac Newton denince çoğumuzun aklına elma gelir. Oysa o, bir cam prizmayla yaptığı ışık deneyleriyle de bilim tarihine geçti: beyaz ışığın, birçok rengin karışımı olduğunu gösterdi.
Yazıyı okuBir resmi telefonla çekerken ışık merceğe girer ve sensörde bir görüntü oluşturur. Işığın nasıl yol aldığını ilk kez sağlam deneylerle anlatanlardan biri, bin yıl önce yaşamış İbn el-Heysem’dir.

Masandaki kitabı aydınlıkta rahatça görürsün. Oda karanlıksa aynı kitap yerinde dursa da onu seçmek zorlaşır. Bu sıradan fark büyük bir soruya açılır: görmek için ışık hangi yönde ilerler? İbn el-Heysem yaklaşık 965 yılında Basra’da doğmuş, yaşamının önemli bölümünü Kahire’de geçirmiş bir bilim insanıdır. Optik üzerine çalışmaları, görme ve ışığın davranışıyla ilgili soruların deneylerle araştırılmasına önemli katkı verdi.
Eski dönemde görmeyi açıklamak için farklı görüşler vardı; bazıları gözden çıkan ışınları düşünüyordu. İbn el-Heysem ise ışığın göze gelmesini merkeze alan açıklamalar geliştirdi. Aydınlatılmış bir nesneyi görmekte nesneden gözümüze ulaşan ışık önemlidir. Gözümüz dünyayı el feneri gibi aydınlatarak görmez. Ancak bu ayrımı anlatırken önceki bütün düşünürlerin tek bir yanlış görüşü paylaştığını söylemek de tarihsel çeşitliliği ortadan kaldırır.
Optik yalnız “ışık şöyledir” demekle anlaşılmaz. Bir görüşün hangi gözlemleri açıklayabildiğine bakmak gerekir. Işığın geliş yönü, engeller ve görüntünün oluşumu gibi durumları düzenli incelemek, farklı açıklamaları karşılaştırmaya yardım eder. İbn el-Heysem’in çalışmalarının önemli yanı, matematiksel düşünmeyle gözlem ve deneyi bir araya getirmesidir. Deney sonuçlarını dikkate almak, yalnız tanınmış bir kişinin sözüne dayanarak karar vermekten farklı bir araştırma alışkanlığı kurar.
Bir gölge denemesi düşün: güvenli bir lamba, bir karton parçası ve bir yüzey kullanılır. Kartonun yerini değiştirdiğinde gölge de değişir. Bu deneme ışığın yoluyla engel arasındaki ilişkiyi incelemeye yardım edebilir. Fakat bir tek gözlemden görmenin bütün yapısını çözemezsin. Araştırmanın gücü, açık sorular ve birbirini destekleyen denemelerden gelir. Gözlem ile ondan çıkardığın yorumun farklı şeyler olduğunu kaydetmek bu yüzden önemlidir.
Dışarıdan gelen ışığın küçük bir açıklıktan karanlık bir alana girmesiyle karşı yüzeyde bir görüntü oluşabilir. Kamera obskura, yani karanlık oda fikri bu ilişkiye dayanır. İbn el-Heysem bu tür olayları ayrıntılı olarak araştırdı. Ancak onun dünyadaki bütün karanlık oda gözlemlerinin ilk ve tek sahibi olduğunu söylemek yerine, ışığı ve görüntünün oluşmasını açıklamadaki katkısını öğrenmek daha doğru bir tarih anlatımıdır.
Kâğıtta bir ağacın üstünden ve altından küçük deliğe giden yollar çiz. Deliği geçen yolların karşı yüzeyde nereye ulaştığını izlediğinde üst ve alt noktaların ters sırada görünmesini anlayabilirsin. Bu çizim, görüntünün neden ters oluşabildiğini düşünmene yardımcı olur. Gerçek ışığın bütün özelliklerini açıklamaz; küçük açıklıklı düzenekte kullanılan geometrik düşünceyi gösterir. Basit bir çizgi haritası, gözle gördüğün görüntüye bir açıklama kurabilir.
Küçük bir açıklık farklı noktalardan gelen ışığın birbirine fazla karışmasını azaltabilir. Fakat daha az ışık geçirdiği için görüntü daha sönük olabilir. Açıklığı büyütmek ise daha çok ışık geçirirken görüntüyü bulanıklaştırabilir. Bu ilişkiyi “delik ne kadar küçükse her zaman o kadar kusursuz olur” diye sınırsız bir kural gibi düşünme. Çok küçük açıklıklarda ışığın dalga davranışı da etkili hale gelir; düzeneklerin bir çalışma dengesi vardır.
Bu seçim, teknolojide sık görülen bir durumdur: bir özelliği iyileştirirken başka bir özellik değişebilir. Görüntünün parlaklığı ile ayrıntısını aynı anda düşünmek gerekir. İbn el-Heysem’in tarihini öğrenirken yalnız isim ve yılı ezberlemek yerine ışığın hangi yollardan geldiğini sormak daha ilginçtir. Soruyu kendi çiziminde takip edebilirsen eski bir araştırmanın fikri, bugün senin gözlem yapma biçimine de katkı verir.
Birçok modern kamera, küçük bir delikten farklı olarak mercek kullanarak ışığı toplar ve sensöre odaklar. Sensörün ölçümlerinden dijital görüntü oluşturulur; yazılım da bu veriyi işler. Optik açıklamalar bu sistemlerin temelini anlamaya yardım eder. Fakat telefon kamerasını tek bir eski bilim insanının doğrudan icadı diye anlatmak doğru değildir. Arada mercekler, kimyasal fotoğraf, elektronik sensörler ve görüntü işleme gibi çok sayıda gelişme bulunur.
İbn el-Heysem’in optik üzerine eserleri daha sonra başka dillerde de okundu ve sonraki araştırmaları etkiledi. Batıda Alhazen adıyla anılmasıyla karşılaşabilirsin. Bu farklı adların aynı kişiye işaret ettiğini bilmek kaynakları anlamayı kolaylaştırır. Tarihsel etkisini öğrenmek, onu bugünkü bütün kameraların tek tasarımcısı yapmayı gerektirmez. Katkısının gücü, ışık ve görme hakkında daha dikkatli sorular ve açıklamalar geliştirmesindedir.
Deneyden sonra “görüntü ters oldu” demek yerine nasıl oluştuğunu bir çizimle anlatmayı dene. Aydınlık nesneden başlayan yolları, küçük açıklığı ve görüntünün düştüğü yüzeyi işaretle. Çizimin hangi gözlemi açıkladığını söyle. Bir arkadaşın çizgilerini takip ederek aynı ilişkiyi anlayabiliyorsa yalnız sonucu görmemiş, ona bir açıklama da kurmuş olursun. Anlamadığın kısmı soru olarak bırakmak, kesinmiş gibi anlatmaktan daha yararlıdır.
Ailen veya öğretmeninle uygun bir kutu ve küçük açıklık kullanarak iğne delikli görüntü denemesi hazırlayabilirsin. Sivri araçları yetişkin kullansın. Düzenek dışarıdaki aydınlık bir nesnenin görüntüsünü içteki yüzeye düşürsün; gözlemleyeceğin yer o yüzeydir. Kutunun deliğinden Güneş’e veya çok parlak ışık kaynağına bakma. Güneş görüntüleyicilerinde bile bakılan şey yansıtılan görüntüdür; açıklık gözü koruyan bir pencere değildir.
Gördüğün görüntünün yönünü, parlaklığını ve netliğini not al. Değişiklik yapmadan önce ne olacağını tahmin et, sonra gözleminle karşılaştır. İlk denemen silik çıkarsa bunu başarısızlık diye geçme; hangi koşulun etkili olabileceğini düşün. Bu yazının sonunda öğrenilecek şey yalnız ters bir manzara elde etmek değildir. Işığın yolunu açık bir soruyla incelemek ve açıklamanı gözlemle desteklemek, İbn el-Heysem’in çalışmalarını anlamaya iyi bir başlangıçtır.
KEŞFE DEVAM
Isaac Newton denince çoğumuzun aklına elma gelir. Oysa o, bir cam prizmayla yaptığı ışık deneyleriyle de bilim tarihine geçti: beyaz ışığın, birçok rengin karışımı olduğunu gösterdi.
Yazıyı okuGalileo bir teleskop yapıp göğe çevirdiğinde, o güne dek bilinmeyen birçok şey gördü. Jüpiter’in çevresinde dönen küçük noktalar, Ay’daki dağlar ve kraterler onların başında geliyordu.
Yazıyı okuEinstein denince çoğu insan görelilik ve E = mc² aklına gelir. Oysa Nobel Ödülü’nü ışığın bir metale çarpınca elektron koparması üzerine yaptığı çalışmayla aldı. Güneş panelleri ve kamera sensörleri bu fikirden yararlanır.
Yazıyı oku