İbn el-Heysem: gözümüz ışığı nasıl görür?
Bir resmi telefonla çekerken ışık merceğe girer ve sensörde bir görüntü oluşturur. Işığın nasıl yol aldığını ilk kez sağlam deneylerle anlatanlardan biri, bin yıl önce yaşamış İbn el-Heysem’dir.
Yazıyı okuIsaac Newton denince çoğumuzun aklına elma gelir. Oysa o, bir cam prizmayla yaptığı ışık deneyleriyle de bilim tarihine geçti: beyaz ışığın, birçok rengin karışımı olduğunu gösterdi.

Bir cam prizmanın içinden geçen beyaz ışık, duvarda renkli bir şerit oluşturabilir. Gördüğünde ilk düşüncen “cam ışığı boyadı” olabilir. Isaac Newton’un optik çalışmalarındaki önemli soru da bu ayrımı araştırmaktı: renkler prizma tarafından mı oluşturuluyor, yoksa beyaz ışıkta bulunan bileşenler farklı yönlere mi ayrılıyor? Bir görüntüyü görmekle ona doğru açıklama kurmak aynı iş değildir. Newton yalnız renkli şeride bakmakla yetinmedi.
Newton İngiltere’de doğdu; doğum yılı kaynaklarda 1642 veya 1643 olarak görünebilir. Bunun nedeni o dönemde kullanılan takvimle bugün kullandığımız takvimin farkıdır: eski takvimde 25 Aralık 1642, yeni takvimde 4 Ocak 1643. Cambridge’de eğitim aldı. Salgın nedeniyle üniversiteden uzak kaldığı dönemde de matematik ve doğa üzerine çalıştı. Fakat yalnız kalmanın herkesi otomatik olarak büyük keşfe götürdüğü sonucu çıkarılamaz; çalışmanın soruları ve denemeleri önemlidir.
Newton, karartılmış odaya sınırlı bir açıklıktan gelen ışığı prizmaya yönlendirdi. Çıkan renklerin farklı yönlere dağıldığını inceledi. Bugün bu ayrılmayı, farklı dalga boylarının camda farklı miktarda kırılmasıyla açıklayabiliriz. Prizma içinde saklanmış boyaları ışığa katmaz. Beyaz görünen ışığın çeşitli bileşenlerini ayırdığı için renkli bir tayf oluşabilir. Işığın rengini anlamak, yalnız cisme bakmak değil, gelen ve çıkan ışığın özelliklerini düşünmektir.
Bir kitap sayfasına dökülen renkli mürekkep örneği burada yanıltıcı olabilir. Mürekkep, ışığı bir prizmanın yaptığı gibi yalnız farklı yönlere ayırmaz; bazı ışıkları daha çok soğurur. Renkli cam da beyaz ışığın bazı bölümlerini geçirebilir. Birçok durumda renk görsen bile fiziksel süreçler aynı değildir. Newton’un araştırması bu nedenle önemliydi: renkli görünüşün arkasında hangi düzenin bulunduğunu ayırt etmeye çalıştı.
İlk prizmadan çıkan belirli bir renk bölümünü seçip başka bir prizmadan geçirmek, yeni bir karşılaştırma sağlar. Eğer prizma keyfince renk ekliyorsa seçilen ışığın yeniden değişmesi beklenebilir. Newton’un denemeleri, seçilmiş ışığın daha fazla kırıldığında temel renk özelliğini koruyabildiğini gösterdi. Bu, ışınların farklı özelliklerini ayırma açıklamasını destekledi. Deneyin gücü yalnız şaşırtıcı görünmesinde değil, iki açıklamanın beklediği sonuçları karşılaştırabilmesindedir.
Renkleri tekrar bir araya getirmek de başka bir sınamaydı. Ayrılmış ışıkların uygun biçimde birleşmesi beyaz görünümü yeniden oluşturabiliyordu. Böylece “ayırmak” ve “birleştirmek” birbiriyle ilişkili gözlemler haline geldi. Bir soruyu birden çok yönden incelemek, ilk izlenime bağlanmayı azaltır. Kendi çalışmalarında da aynı alışkanlığı kullanabilirsin: bir şeyin değiştiğini gördüğünde, önceki halini hangi koşulda yeniden elde edebileceğini araştır.
Newton’un optikle ilgisi teleskop tasarımına da uzandı. Merceklerin farklı ışıkları aynı biçimde odaklamaması renkli kenarlara yol açabilir. Newton, ışığı toplamak için ayna kullanan küçük bir yansıtmalı teleskop geliştirdi. Ayna, mercekteki bu renk ayrışması sorununa farklı bir yaklaşım sundu. Ancak ayna kullanmak bütün görüntü sorunlarını otomatik çözmez; biçim, hizalama ve başka tasarım ayrıntıları da önem taşır. Bir değişiklik belirli sorunu hedefler.
Bugünkü büyük astronomi teleskoplarının çoğunda aynalardan yararlanılır. Bu, Newton’un bütün modern teleskopları tek başına tasarladığı anlamına gelmez. Sonraki araştırmalarla daha büyük, daha hassas ve farklı amaçlara uygun sistemler geliştirildi. Tarihsel bir fikir, başka çalışmaların başlangıcına katkı verebilir. Teleskop hikâyesinde ışığın temel özelliğiyle mühendislik kararı birlikte görünür: doğayı anlamak, bazen daha iyi bir ölçüm aracı kurmayı da mümkün kılar.
Newton’u anlatırken kafasına elma düştüğü sahneyle karşılaşabilirsin. Bu ayrıntıyı kesin tarihsel olay gibi kabul etmek doğru değildir. Elmanın düşüşü üzerine düşündüğünü aktaran anlatılar vardır; başa çarpma bölümü popüler hikâyeyi renklendiren unsur olabilir. Öğrenmek için asıl ilginç soru, yere düşen elmayla Ay’ın hareketi arasında aynı tür çekimin ilişkili olup olamayacağıdır. Bir günlük olay, geniş bir açıklamanın sorusuna dönüşebilir.
1687’de yayımlanan Principia, hareket ve çekim üzerine önemli açıklamaları bir araya getirdi. Bu çalışma tek bir elma anından ibaret değildir; matematiksel düşünme ve önceki araştırmalarla ilişkili uzun emeğin ürünüdür. Bir keşfi yalnız sevimli sahneyle hatırlarsan onu destekleyen çalışmayı kaçırabilirsin. Hikâye merakı başlatabilir, fakat kanıtın yerine geçmez. Newton’un ışık denemelerinde olduğu gibi, açıklamanın gücü hangi ilişkileri tutarlı biçimde gösterebildiğinde bulunur.
Bir su damlasındaki renk ayrılması veya prizmadaki tayf, beyaz ışığın farklı bileşenleriyle ilişkilidir. Ekran renkleri ise genellikle ışık yayan renk bileşenlerinin farklı oranlarda birleşmesiyle oluşturulur. Bunlar ışık ve renk hakkında bağlantılı ama aynı olmayan işlemlerdir. Ekranının her rengini içinde küçük bir prizma varmış gibi düşünme. Birinde ışığı ayırıyor, diğerinde seçilmiş ışıkları bir araya getirerek renk görünümü oluşturuyor olabilirsin.
Bu ayrım sana kaynak okurken de yardım eder. İki cihazda aynı renk görünse bile o rengin nasıl oluştuğunu ayrı inceleyebilirsin. Çizim boyalarını karıştırmakla ekranın renk değerlerini değiştirmek de aynı sonucu vermeyebilir. Renk konusu merak uyandırır çünkü gördüğün şey, hem ışığın fiziksel özellikleriyle hem de görme sisteminle ilişkilidir. Newton’un denemeleri bu geniş konudaki önemli adımlardan biridir; bütün renk bilgisinin tamamı değildir.
Bir yetişkinle güneş alan yerde su dolu bardağın arkasına beyaz kâğıt koyup kâğıt üzerinde renkli şerit arayabilirsin. Gözünü Güneş’e çevirmeden yalnız yüzeydeki ışığı incele; bardağı göze yakın bir gözlem aracı gibi kullanma. Düzeni yetişkinle hazırlayın. Renk şeridi hemen çıkmazsa suyun, kâğıdın ve ışığın konumlarını küçük değişikliklerle karşılaştırın. Sonucu görmeden önce nasıl değişeceğini tahmin edip gözleminizi not edin.
Bu ev denemesi Newton’un kontrollü deneyinin birebir tekrarı değildir. Yine de ışığın düzenine bakmayı sağlar. Renklerin yerini çiz, hangi değişiklikten sonra gördüğünü yaz ve emin olmadığın şeyi soru olarak bırak. Bir deneyin güzel görünmesi açıklamasının doğru olduğunu tek başına göstermez. Newton’un hikâyesinden alacağın en yararlı alışkanlık, bir rengin oluştuğunu gördüğünde onu hangi koşulun oluşturduğunu dikkatle sorabilmektir.
KEŞFE DEVAM
Bir resmi telefonla çekerken ışık merceğe girer ve sensörde bir görüntü oluşturur. Işığın nasıl yol aldığını ilk kez sağlam deneylerle anlatanlardan biri, bin yıl önce yaşamış İbn el-Heysem’dir.
Yazıyı okuGalileo bir teleskop yapıp göğe çevirdiğinde, o güne dek bilinmeyen birçok şey gördü. Jüpiter’in çevresinde dönen küçük noktalar, Ay’daki dağlar ve kraterler onların başında geliyordu.
Yazıyı okuEinstein denince çoğu insan görelilik ve E = mc² aklına gelir. Oysa Nobel Ödülü’nü ışığın bir metale çarpınca elektron koparması üzerine yaptığı çalışmayla aldı. Güneş panelleri ve kamera sensörleri bu fikirden yararlanır.
Yazıyı oku