Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

İstatistikle kandırılmamak: sayıların arkasını okumak

Sayılar yalan söylemez derler. Ama sayıları nasıl sunduğun çok şey değiştirir.

Kesik eksenli grafik değişimi büyütürken tam ölçekli grafik daha dengeli görünüm veriyor.
Grafikte ölçeği ve eksen başlangıcını incelemek sayıların anlatımını anlamaya yardım eder. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Ortalama hangi hikâyeyi anlatır?

On hayalî kişinin dokuzu 10.000, biri 1.000.000 birim gelir alsın. Toplamı ona böldüğünde ortalama 109.000 olur. Hesap doğrudur, fakat çoğu kişinin aldığı değere benzemez. Çok yüksek tek değer ortalamayı yukarı çekmiştir. Sayı yanlış olmadan da tek başına eksik bir izlenim oluşturabilir. Bu yüzden bir istatistiği okurken “hangi hesap doğru?” sorusuyla birlikte “bu hesap neyi gösteriyor?” diye sormak gerekir.

Değerleri sıraya koyduğunda ortadaki değere medyan denir; çift sayıda değer varsa ortadaki ikisinin ortalaması alınır. Bu örnekte medyan 10.000’dir. Ortalama ile medyan farklı sorulara ışık tutar. Medyan her durumda tek doğru özet değildir; dağılımın ve amacın da önemi vardır. İki ölçüyü karşılaştırmak, tek bir büyük sayının çoğunluğun durumunu nasıl örtebildiğini fark etmene yardım eder.

Grafik büyüyen farklar gösterebilir

İki çubuğun değerleri 98 ve 100 olsun. Çubuk grafiğinin ekseni sıfırdan başlarsa boyları birbirine yakın görünür. Ekseni 97’den başlatırsan ikinci çubuk çok daha uzun görünebilir. Değerler aynı kalmış, görünüş değişmiştir. Çubuk boyuyla miktar karşılaştırırken sıfır başlangıcı bu yüzden önemlidir. Grafiği okumaya önce eksen, birim ve aralıklarla başlamak, resmin ilk etkisinden daha güvenilir bir değerlendirme sağlar.

Her grafik türünde eksenin mutlaka aynı şekilde kullanılacağı sonucunu da çıkarma. Bir çizgi grafiğinde küçük değişimi incelemek için dar bir aralık kullanılabilir; bunun açık gösterilmesi gerekir. Sorun, seçimin okuyucuya ne anlattığıdır. Bir grafiğin açıklamasını ve ölçeğini görmeden yalnız renkli şekillerden karar verme. Aynı veriyle iki grafik çizdiğinde, hangi gösterimin hangi farkı büyüttüğünü kendi gözünle karşılaştırabilirsin.

Kimlere soruldu?

“İki kişiden biri bu ürünü seviyor” cümlesi büyük bir araştırmayı çağrıştırabilir. Fakat yalnız dört kişiye sorulmuşsa sonuç çok küçük bir gruba dayanır. Sayı önemli olduğu kadar kişilerin nasıl seçildiği de önemlidir. Yalnız bir arkadaş grubunun cevapları bütün okulun tercihlerini temsil etmeyebilir. Daha çok kişiye sormak da yanlış seçimin bütün etkilerini otomatik olarak kaldırmaz; araştırmanın kapsamını ve yöntemini birlikte düşünmelisin.

Bir başlık yüzde verdiğinde toplam kişi sayısını, sorunun nasıl sorulduğunu ve hangi cevapların dışarıda kaldığını araştır. “En sevdiğin oyun hangisi?” ile “Bu oyunu seviyor musun?” aynı bilgiyi toplamaz. Bilinmeyen bir cevabı sıfır tercih gibi saymak da yanlış yorum oluşturabilir. İstatistik düşünmek yalnız hesap yapmak değildir; sayıları üreten işlemi anlamaktır. Bir yüzdeden önce gelen sorular, yüzdeden sonra yazılan iddia kadar önemlidir.

Kâğıt üzerinde aykırı değer

Arkadaşlarından özel bilgi toplamak yerine hayalî kitap okuma sayıları kullan: 2, 3, 3, 4 ve 8. Ortalama ile medyanı hesapla. Sonra 8’i 30 yapıp aynı hesapları yeniden dene. Hangi ölçü daha çok değişti? Bu küçük çalışma bütün istatistik türlerini öğretmez, ama uç bir değerin etkisini gösterir. Sonucunu anlatırken yalnız “ortalama kötü” deme; bu örnekte neyi değiştirdiğini ve hangi soruyu sorduğunu belirt.

Bir haberin sayısını gördüğünde üç küçük not alabilirsin: hangi ölçü, hangi grup ve hangi gösterim? Bu sorular her iddianın yanlış olduğunu söylemek için değildir. Bazı sayılar çok yararlı bilgiler sunar. Amacın bilginin sınırını anlayıp ondan hak ettiğinden büyük sonuç çıkarmamaktır. Doğru hesapla açık sunum bir araya geldiğinde istatistik dünyayı anlamana yardım eder; eksik açıklamayla sunulduğunda ise onu dikkatle sorgulaman gerekir.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

İki mantık kapısı, doğru ve yanlış lambalarıyla bir kararı hesaplıyor.
4 dk okumaYeni keşif

George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?

Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.

Yazıyı oku
Bir taş değişince kontrol terazisinin ürettiği sonuç da değişip uyarı ışığı yanıyor.
6 dk okumaYeni keşif

Kontrol toplamı hangi hataları yakalar?

Bir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.

Yazıyı oku
Kırpılmış bir ekran görüntüsü, arkadaki tam pencereyle karşılaştırılıyor.
4 dk okumaYeni keşif

Ekran görüntüsü tek başına kanıt mıdır?

Ekran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.

Yazıyı oku