Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Olasılık ve rastgelelik: şans işin içine girince

Zar atınca kaç çıkacağını bilemezsin. Ama hangi sayıların daha çok çıkacağını tahmin etmek mümkün.

Renkli zarlar atılırken çoklu sonuç taşları olasılık kasesinde birikiyor.
Tek atışı bilemeyiz; çok sayıda denemede olasılık eğilimleri görülebilir. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Bir tahminin anlamı

Olasılık, bir olayın gerçekleşme şansını 0 ile 1 arasında bir sayıyla ifade eder. 0 hiç olmaması, 1 kesinlikle olması anlamına gelir. Bir sikke atınca tura çıkma olasılığı 0,5 civarındadır. Bu sayı, uzun vadede sikkeyi çok kez atarsan yaklaşık yarısının tura geleceğini söyler.

Bir sikkeyi altı kez attığında bütün sonuçların tura olması imkânsız değildir. Şaşırtıcı bir sonuç, oyunun mutlaka hileli olduğunu göstermez. Olasılık bize tek denemenin sonucunu önceden söylemez; mümkün sonuçlar arasında nasıl bir beklenti kurabileceğimizi anlatır. Adil sikke modelinde her yeni atışın tura olasılığı yine yarımdır.

Bir hava olayı için olasılık verilmesi kesin söz verildiği anlamına gelmez. Olasılıklı tahmin ile evet ya da hayır kararı farklı şeylerdir. Rastgelelik içeren bir bilgisayar oyununda da her tur aynı sonuç beklenmez. Tasarımcı, çeşitlilik yaratırken oyuncunun denetlenebilir becerisini tamamen şansa bırakmamaya çalışabilir.

Deneme sayısı artınca

10 kez sikke atarsan 6 tura, 4 yazı çıkabilir. Bu normal. Ama 1000 kez atarsan tura ve yazı sayıları birbirine çok yaklaşır. Bu düzenlilik büyük sayılar yasasıdır. Az denemede şans öne çıkar; çok denemede olasılık hükmeder. Yüz atışta kırk sekiz tura, bin atışta dört yüz doksan tura gördüğünü düşün. İkinci örnekte tura ile yazı arasındaki sayı farkı daha büyük olabilir; buna rağmen tura oranı yarıma daha yakındır. Büyük sayılar yasası, sayıların mutlaka eşit olacağını söylemez. Uzun denemelerde oranların beklenen değere yaklaşmasını anlamaya yarar.

Bir kâğıtta atış numarası ve sonuç sütunları aç. Sonuçları gerçekleştiği sırayla yaz; yalnızca şaşırtıcı olanları seçme. Sonra her on atışta tura oranını hesapla. Küçük gruplarda değişimin büyük görünmesi normaldir. Deneyi ilginç yapan, istediğin sayı çıkana kadar sürdürmek değil, önceden belirlediğin sayıda sonucu dürüstçe kaydetmektir.

Geçmiş sonuç sonraki atışı bilir mi?

Bir oyunda beş kez üst üste kazandıysan "bu sefer kesin kaybedeceğim" düşüncesi hatalıdır. Her atış bağımsızdır; önceki sonuç bir sonrakini etkilemez. Kumarhaneler bu yanılgıyı sever; insanlar sıralarını beklediğini sanır. Sikke modeliyle torbadan bilye çekmek aynı davranmayabilir. Bilyeyi geri koymazsan torbanın içeriği değişir ve sonraki çekilişin olasılığı da değişebilir. Bu yüzden önce deneyin kurallarına bakarsın. Önceki sonuç önemsizdir cümlesi, ancak uygun bağımsız denemeler için söylenebilir; bütün şans oyunlarına gelişigüzel uygulanamaz.

Adil sikke dediğimizde iki sonucun eşit olasılıklı olduğunu varsayıyoruz. Gerçek deneyde atış biçimi, sikkenin yapısı ve sonuçların nasıl kaydedildiği ayrıca incelenebilir. Model, dünyayı düşünmek için kullanışlı bir sadeleştirmedir; gerçek dünyayı her ayrıntısıyla otomatik olarak açıklamaz. Önce hangi varsayımı kullandığını söylemek, beklediğin sonuç ile gözlenen sonuç arasındaki farkı daha dürüst yorumlamanı sağlar.

Deneme sayısını artırınca her adımda daha iyi sonuç göreceğin de garanti değildir. Örneğin yeni on atışta tura artabilir ve oran bir süre yarımdan uzaklaşabilir. Uzun vadeli düzenlilik ile kısa vadeli zikzakları karıştırma. Kayıt grafiği çizmek, değişimin düz bir çizgi olmak zorunda olmadığını görmenin güzel bir yoludur.

Kendi kayıt defterin

Bir sikkeyi 20 kez at ve sonuçları kaydet. Tura sayısını, yazı sayısını not al. Beklentiyle ne kadar örtüşüyor? Şimdi bunu 100 keze çıkar (arkadaşlarınla paylaşabilirsin). Sonuçlar 50 tura ve 50 yazıya ne kadar yaklaşıyor? Sonuçlarını beklediğin oranla karşılaştırırken hem atış sayısını hem elde edilen yüz sayısını birlikte yaz; farkın nasıl değiştiğini böyle görebilirsin.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

İki mantık kapısı, doğru ve yanlış lambalarıyla bir kararı hesaplıyor.
4 dk okumaYeni keşif

George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?

Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.

Yazıyı oku
Bir taş değişince kontrol terazisinin ürettiği sonuç da değişip uyarı ışığı yanıyor.
6 dk okumaYeni keşif

Kontrol toplamı hangi hataları yakalar?

Bir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.

Yazıyı oku
Kırpılmış bir ekran görüntüsü, arkadaki tam pencereyle karşılaştırılıyor.
4 dk okumaYeni keşif

Ekran görüntüsü tek başına kanıt mıdır?

Ekran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.

Yazıyı oku