George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir anketi yalnızca arkadaş grubuna sorarsan sonuçları bütün sınıfa aitmiş gibi anlatmak doğru olmayabilir. Kimin yanıt verdiği sonucu değiştirir.

Öğrenci konseyi sınıfta hangi oyunun daha sevildiğini öğrenmek istedi. Mert sadece kendi futbol takımındaki arkadaşlarına sordu; çoğu futbol dedi. Sonucu “Sınıfın en sevdiği oyun futboldur” diye yazdı. Başka bir öğrenci bütün sıralardan farklı kişilere de sorunca ip atlama ve saklambaç yanıtları arttı. Anketin kimi kapsadığı, yanıtların nasıl yorumlanacağını belirliyordu.
Mert’in saydığı cevaplar yanlış olmak zorunda değildir. Futbol takımındaki arkadaşları gerçekten futbolu seviyor olabilir. Sorun, bu cevapları bütün sınıfın tercihi diye yorumlamasıdır. Verinin kaynağı ile sonuç cümlesinin kapsadığı grup aynı değildir. Bir anketi değerlendirirken sadece hangi seçeneğin çok çıktığını değil, kimin cevap verme şansı bulduğunu da sorarsın. Doğru sayılan veriden fazla geniş bir sonuç çıkarılabilir.
Bir araştırmada görüşü sorulan kişiler, incelenen grubun bir örneklemini oluşturur. Bütün sınıfa sormak mümkün değilse farklı sıralardan veya farklı ilgi gruplarından kişiler seçilebilir. Küçük bir örneklem, sınıfın tamamını kesin temsil etmeyebilir. Sonuç anlatılırken kaç kişiye sorulduğunu ve nasıl seçildiklerini belirtmek gerekir.
Araştırmak istediğin bütün gruba ana kütle veya evren denebilir; görüşünü aldığın bölüm örneklemdir. Sınıf tercihi için bütün sınıf, okul tercihi için bütün okul hedef olabilir. Bu hedefi değiştirmek sorunun ölçeğini değiştirir. Bir sınıfın iyi seçilmiş yanıtları bile bütün okulun görüşünü kesin anlatmaz. Sonuçtaki grup adını en başta tanımlamak, daha sonra verinin nerelere taşınabileceğini anlamanı sağlar.
Yüzlerce yanıt almak iyi olabilir, fakat hepsi aynı gruptan geldiyse örneklem yine dengesiz kalabilir. Sayının büyüklüğü seçilme biçimini düzeltmez. Anketin ne zaman ve nerede yapıldığı, kime ulaştığı da önem taşır. Sonucu “ankete katılanların çoğu” diye anlatmak, tüm öğrenciler adına konuşmaktan daha doğru olabilir.
Yüz öğrenciye yalnızca spor kulübünde sorarsan daha büyük sayı elde edersin; fakat aynı ilgi grubunun ağırlığı kalabilir. Yanıt sayısını artırmak, herkese benzer katılım şansı vermekle aynı değildir. Küçük ama farklı grupları düşünülmüş biçimde kapsayan plan başka bilgi sunabilir. Bu, küçük örneklemin otomatik doğru olduğu anlamına gelmez. Büyüklük ve seçilme yöntemi iki ayrı özelliktir; ikisini birlikte değerlendirmek gerekir.
Rastgele seçmek, yalnızca eline gelen kişiye sormak demek değildir. Tanımlanmış gruptan seçim için uygun yöntem gerekir. Kâğıttaki hayalî sınıfta numaralı kartlarla seçimi canlandırabilirsin. Gerçek araştırmada öğrencilerin erişimi, katılımı ve okul kuralları da düşünülür. Bir yöntemin adının rastgele olması, uygulama hatalarını kendiliğinden silmez. Kimlerin seçilebildiğini ve seçimden sonra hangi cevapların geldiğini kayıtla görmek önemlidir.
Farklı sıralardan kişi seçmek, çeşitliliği düşünmek için başlangıç olabilir; ancak sıra her önemli özelliği temsil etmeyebilir. Futbol sevenler bütün sıralara da dağılmış olabilir. Modelin hangi farkı ele aldığını bilmelisin. Bir örnek seçim yolu bütün yanlılıkları kesin yok eder diye söylenmez. İyi plan, olası eksik grupları düşünür ve sonucun sınırlarını açık anlatır. Amaç kesinlik görüntüsü değil, yorumun dayanağını güçlendirmektir.
Anket formunu yalnızca teneffüste dolduranlar cevapladıysa derste görevi olan öğrenciler dışarıda kalabilir. Soruyu yanıtlamayanların tercihleri yanıtlayanlardan farklı olabilir. Bu duruma yanıtlamama etkisi denebilir. Bir ankette kimin eksik kaldığını fark etmek, sonuçları olduğundan daha kesin anlatmayı önler. Kapsama eksikliği, sayıları doğru toplamakla kendiliğinden giderilmez.
“Futbolun neden en iyi oyun olduğunu düşünüyorsun?” sorusu, futbolu baştan en iyiymiş gibi sunar. “Teneffüste hangi oyunu seçersin?” daha tarafsızdır. Seçeneklerin listesi de önemli tercihleri dışarıda bırakabilir. Yanıt vermeden önce seçenek ekleme alanı koymak farklı fikirleri yakalamaya yardımcı olur. Sorunun istediği bilgiyle sonuç başlığının uyumlu olması gerekir.
Yalnızca internette paylaşılan formu dolduranları saymak, formu gören ama katılmayanları görünmez bırakabilir. Katılanlar konuya çok ilgi duyan kişilerse sonuç farklılaşabilir. Bu yüzden kaç kişiye ulaşıldığı ve kaç kişinin yanıtladığı ayrı bilgidir. Yanıtlamayan kişinin tercihini tahmin edip listeye eklemek çözüm değildir. Eksikliğin varlığını belirtmek ve uygun katılım yolunu düşünmek gerekir. Veri yokluğu da sonuç anlatımının parçasıdır.
Sorunun içindeki değer yargısı cevapları yönlendirebilir. En eğlenceli futbol oyununu seç sorusu, kişinin futbol oynamak isteyip istemediğini sormaz. Önce neyi öğrenmek istediğini belirle. Tercih, oynama sıklığı ve en sevdiği etkinlik farklı sorulardır. Biri en sık oynadığı oyunu en çok sevmiyor olabilir. Sonuç başlığını sorudan farklı yaparsan doğru cevapları yanlış anlama dönüştürebilirsin.
Seçenek listesinde yalnızca iki oyun varsa başka tercihler kaybolabilir. Diğer alanı veya uygun açık cevap seçeneği farklı görüşleri görünür kılabilir. Ancak belirsiz cevapları nasıl sınıflandıracağını da planlamak gerekir. Hiçbiri ve cevap vermek istemiyorum farklı anlamlar taşıyabilir. Hepsini boş diye birleştirmek bilgi kaybettirebilir. Bir formun kolay doldurulması önemli olduğu kadar, seçeneklerin araştırma sorusunu uygun biçimde taşıması da önemlidir.
Anket hazırlarken amacını, soru biçimini ve kime ulaştığını kaydet. Katılan kişi sayısını sonuçla birlikte belirt. Bir grup dışarıda kaldıysa bunu açıkla. Veriler, insanların tümünün ne düşündüğünü kendiliğinden söylemez; onları toplama biçimi de hikâyenin parçasıdır. Bir sonraki ankette kimin sesinin duyulmadığını nasıl anlarsın?
Sekiz cevapta beş kişi futbol seçtiyse ankete katılan sekiz kişinin beşi futbol seçti cümlesi doğrudan gözlenen veriyi anlatır. Bütün sınıf futbol istiyor cümlesi daha güçlü bir iddiadır ve farklı dayanak gerektirir. Kesin sözcükleri azaltmak veriyi değersiz yapmaz. Sonucun hangi gruba ve hangi zamana ait olduğunu açıklaştırır. Bir hafta sonra veya başka koşulda tercih değişebilir; anket bir bağlamın görüntüsünü verir.
Sayı ile yüzdeyi birlikte yazmak okura yardımcı olabilir. Beş kişi gibi bir sayı toplam olmadan küçük veya büyük anlaşılmayabilir; yüzde de toplam çok küçükse etkileyici görünmesine rağmen sınırlı dayanak taşıyabilir. İki ölçüyü beraber vermek, yorumun kapsamını daha görünür kılar. Karşılaştırılan grupların büyüklükleri farklıysa aynı sayıda cevap aynı oran anlamına gelmez. Basit hesapların yanında seçimin hikâyesini de korumak gerekir.
Anket sonucuna göre sınıf etkinliği seçerken başka kurallar bulunabilir. Güvenlik, süre ve katılmak istemeyenlerin ihtiyaçları kararın parçası olabilir. Çoğunluk tercihinin bilinmesi, herkesin aynı etkinliğe zorunlu katılması gerektiğini matematiksel olarak söylemez. Veri kararı destekler; kararın bütün gerekçelerini tek başına üretmez. Soruyu öğrenme amacıyla sormakla sonuç üzerinden uygulama yapmak farklı aşamalardır.
Gerçek kişisel tercihleri toplamadan, hayali bir sınıfta 24 öğrenci olduğunu düşün. İlk planda yalnızca ön sıradaki dört kişiye sor; ikinci planda her sıradan birkaç kişiyi seç. Hangi plan daha çeşitli görüş yakalayabilir? Soruyu da tarafsız biçimde yaz. Bu kâğıt etkinliğinde isim veya hassas bilgi toplamaya gerek yok.
Hayalî yirmi dört kartın sekizi futbol, sekizi ip atlama, sekizi başka oyun tercih etsin. İlk turda futbol kartlarını aynı köşeye toplayıp sadece o köşeden dört kart çek. İkinci turda karışık kartlardan seçim yap. İki sonucu kaydet ve nasıl oluştuğunu karşılaştır. Bu bir gerçek sınıf tahmini değildir; seçimin bazı tercihleri nasıl görünmez yapabildiğini modeldir. Verinin geldiği yol sonucu değiştirebilir.
Son olarak aynı kartlara iki farklı soru sorulduğunu düşün: en sevdiğin oyun ve bugün oynayabildiğin oyun. Cevapların neden farklı olabileceğine örnek yaz. Anket hazırlamak, yalnızca formdaki düğmeleri koymak değildir. Hedef grup, sorunun anlamı, katılım yolu ve sonuç anlatımı birlikte tasarlanır. Mert’in verisini düzeltmek için kişileri suçlamak gerekmez; daha açık bir araştırma planı ve kapsamı doğru söylenen bir sonuç gerekir.
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı oku