George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuAynı sayılar, eksen başlangıcı değişince çok farklı bir değişim varmış gibi görünebilir. Grafiği okurken çizgiler kadar ölçekteki işaretlere de bak.

Sınıfta yetiştirdiğiniz fasulyenin boyu pazartesi 20, cuma 22 santimetre ölçülmüş olsun. Bir arkadaşın bu değişimi grafikte gösteriyor; çizgi hafifçe yükseliyor. Başka bir arkadaşın aynı sayılarla grafik hazırlıyor, ama onun çizgisi sanki bir dağa tırmanıyor. İkisi farklı bitkiler çizmemiş. Sayılar da aynı. Değişen şey, sayıların kâğıda hangi ölçekte yerleştirildiği. Bir grafiğin nasıl çizildiği, verdiği ilk izlenimi güçlü biçimde etkileyebilir.
Bunu fark edince bütün grafiklere şüpheyle bakmamız gerekmez. Grafikler, uzun sayı tablolarındaki örüntüleri görmemize yardım eder. Yapmamız gereken, resmi okumadan önce resmin kullandığı ölçü cetvelini tanımaktır. Eksen adları, sayılar, birimler ve zaman aralıkları bu cetvelin parçalarıdır. Bir çizginin ne kadar dik olduğundan önce neyi ölçtüğünü sorarsak, görüntünün bizi götürdüğü sonucu daha dikkatli değerlendirebiliriz.
Fasulyenin gelişimini anlatırken yatay eksene ölçüm günlerini, dikey eksene santimetre cinsinden boyu yerleştirebiliriz. Pazartesi günü ile 20 santimetrenin kesiştiği yere bir nokta koyarız. Cuma ölçümü için ikinci bir nokta çizeriz. Noktaların konumu, iki ekseni birlikte okumamızı gerektirir. Yalnızca yüksekliğe bakıp günleri görmezden gelirsek artışın ne kadar zamanda gerçekleştiğini bilemeyiz; bir gün ile bir ay aynı şey değildir.
Bu yazıdaki örneklerde doğrusal ölçek kullanıyoruz: Eksen üzerindeki eşit uzaklıklar eşit sayı farklarını temsil ediyor. Dikey çizgiler 0, 5, 10 ve 15 diye ilerliyorsa araları aynı uzunlukta olmalı. Bir sonraki eşit aralığa ansızın 100 yazmak, aynı cetveli sürdürmek değildir. Başka ölçek türleri de vardır; kullanıldıklarında okura açıkça anlatılmaları gerekir. Burada küçük sınıf ölçümlerini aynı doğrusal kuralla inceleyeceğiz.
Boyu 20 ile 22 santimetre arasında değişen bir bitkinin çizgi grafiğini düşün. Dikey ekseni 0 ile 100 arasında kurarsan iki nokta birbirine çok yakın görünür. Ekseni 18 ile 24 arasında kurduğunda değişimi daha rahat inceleyebilirsin. Çizgi grafiğinde sıfırdan başlamayan böyle bir aralık, amacı ve işaretleri açık olduğunda kullanılabilir. Ancak okur başlangıç sayısını görmeli; çizginin tabandan yüksekliğini toplam boy sanmamalıdır.
Yakınlaştırılmış görünüm bir büyüteç gibi düşünülebilir. Büyüteç, fasulyeye fazladan santimetre eklemez; küçük değişimi daha rahat görmeni sağlar. Grafiğin altında “Dikey eksen 18 santimetreden başlıyor” diye belirtmek yardımcı olur. Ayrıca noktaların yanına 20 ve 22 değerlerini yazabilirsin. Böylece okuyucu hem değişimi fark eder hem gerçek miktarı kaybetmez. Aynı resimde iki görevi birlikte düşünmek, tasarımın daha anlaşılır olmasını sağlar.
Sütun grafiğinde boyalı sütunun uzunluğu miktarı temsil eder. Bu nedenle sütunları karşılaştırırken miktar ekseninin sıfırdan başlaması gerekir. Bir sütunun iki kat uzun görünmesi, okura miktarın da iki kat olduğu izlenimini verir. Başlangıcı yukarıdan kesmek bu görsel ilişkiyi bozar. Çizgi grafiğinde noktaların konumuna bakarak değişimi incelemekle, sütunların uzunluklarını karşılaştırmak aynı okuma biçimi değildir; eksen seçimini grafik türüne göre değerlendirmeliyiz.
20 ve 22 değerlerini 19'dan başlayan iki sütunla çizdiğini düşün. Görünen sütun uzunlukları bir ve üç birim olur; ikinci sütun birincinin üç katıymış gibi durur. Oysa gerçek ölçümler 20 ve 22'dir; ikinci değer birincinin üç katı değildir. Kesilmiş başlangıcı yazmak, sütun uzunluklarının oluşturduğu yanıltıcı izlenimi ortadan kaldırmaz. Bu karşılaştırmayı yayımlarken sıfırdan başlayan sütun grafiğini seçmek daha doğru olur.
Fasulyenin boyundaki gerçek artış 22 eksi 20, yani iki santimetredir. Kâğıdı dar veya geniş tutman, dikey aralığı değiştirmenden bağımsız olarak bu fark aynı kalır. Geniş bir grafikte çizgi daha yatık, dar bir grafikte daha dik görünebilir. Bu nedenle farklı boyutlarda ve farklı eksenlerle hazırlanmış iki grafiğin eğimini gözle karşılaştırarak hangisinin daha hızlı büyüdüğünü söylemek güvenilir bir yöntem değildir.
Artışı başlangıç değerine göre ifade etmek istediğinde ise başka bir işlem yaparsın. İki santimetrelik farkı başlangıçtaki 20 santimetreye bölersen onda bir elde edersin; bu yüzde 10 artıştır. İki santimetre ve yüzde 10 aynı değişimi farklı biçimlerde anlatır. Biri boy farkını, diğeri başlangıca göre oranı gösterir. Grafikte hangi açıklamanın kullanıldığını görmeden yalnızca büyük veya küçük sözcükleriyle karar vermek eksik kalır.
Başka bir sınıf çalışmasında bir tercihin oranı yüzde 50'den yüzde 60'a çıkmış olsun. Aradaki fark 10 yüzde puanıdır. Başlangıçtaki yüzde 50'ye göre artış ise yüzde 20'dir: Fark olan 10'u 50'ye böleriz. Bunlar aynı sayıya farklı isim vermek değildir; farklı hesapların sonuçlarıdır. Grafik başlığındaki artış ifadesini yorumlarken hangi hesabın anlatıldığını açıkça görmek gerekir.
Bunu 100 hayalî kartla deneyebilirsin. İlk çizimde 50 kartı, ikincide 60 kartı mavi boya. Mavi kart sayısı 10 artmış olur. İlk 50 kartın beşte biri kadar yeni mavi kart vardır; yani başlangıca göre yüzde 20 artış. Bu çalışmayı gerçek arkadaşlarının tercihlerini toplamak zorunda kalmadan yapabilirsin. İki resmin yanına hem eski ve yeni oranı hem kullandığın artış ifadesini yaz.
Pazartesi, salı ve cuma ölçümlerini bir zaman çizgisine koyduğunu düşün. Pazartesi ile salı arasında bir gün, salı ile cuma arasında üç gün var. Noktaları sırf üç ölçüm bulunduğu için eşit aralıkla koyarsan, geçen zamanı aynıymış gibi gösterebilirsin. Zamanı sayısal bir cetvel olarak kullandığında gün aralıklarını buna uygun yerleştir. Ayrı kategoriler gösteriyorsan da okurun bunu anlayacağı etiketler kullan.
Ölçüm yapılmamış bir gün için kafandan sayı ekleme. Eksik bir noktayı tahmin ederek doldurursan grafikte hangi değerlerin ölçüldüğü belirsizleşir. Bir çizginin iki ölçüm arasından geçmesi, o aradaki her gün için ayrı ölçüm yapıldığını göstermez. Fasulye çalışmasının notlarında hangi günlerin ölçüldüğünü belirtmek bu ayrımı korur. Gördüğümüz şeklin ne kadarının veriye, ne kadarının çizim seçimine dayandığını böyle anlayabiliriz.
İki fasulye için yan yana çizgi grafikleri hazırlıyorsan aynı birimi ve uygun ortak ölçeği kullanmak karşılaştırmayı kolaylaştırır. Birinde santimetre, diğerinde milimetre yazarken yalnızca çizgilerin yüksekliğine bakmak hata doğurabilir. Aynı şekilde bir grafiğin bir haftayı, diğerinin bütün bir dönemi göstermesi farklı bir soruya cevap verir. Sayılar doğru olsa bile, yan yana konan görsellerin neyi karşılaştırdığı açıklanmadığında izlenim yanlış olabilir.
Başlığın da ölçümlere sadık kalmasını bekleriz. İki santimetre uzayan bitki için “İnanılmaz büyüme patlaması” yazmak okurun dikkatini çekebilir, fakat sayının anlamını açıklamaz. “Fasulyenin boyu bir haftada 20'den 22 santimetreye çıktı” daha net bir anlatımdır. Ayrıca bitkinin neden büyüdüğünü grafikten tek başına çıkaramayız. Boy ölçümü değişimi gösterir; ışık, su veya başka etkenlerin etkisini incelemek için daha uygun bir çalışma gerekir.
Bir kâğıda 20 ve 22 değerlerini sıfırdan başlayan iki sütunla çiz. Başka bir kâğıtta aynı değerlerin çizgi grafiğini 18 ile 24 aralığında göster. Her ikisine de başlık, birim ve değer etiketlerini ekle. Arkadaşına hangi grafiğin miktarları karşılaştırdığını, hangisinin küçük değişimi daha kolay gösterdiğini sor. İkisinin aynı ölçümlerden oluştuğunu açıkladığında, grafik türünün amaca göre seçildiğini fark edebilirsiniz.
İstersen öğretici bir karşı örnek olarak 19'dan başlayan yanlış sütunları da çiz; ama üzerine açıkça “Yanıltıcı karşılaştırma” yaz. Sonra neden sorunlu olduğunu anlatıp doğru grafiğin yanına koy. Böylece eksen sayılarının yalnızca süs olmadığını görürsün. Sayıları saklamadan göstermek ve doğru grafik türünü seçmek, okura kendi değerlendirmesini yapabileceği bir alan bırakır. İyi bir grafik, dikkat çekerken ölçümlerin anlamını da korur.
Bir sonraki sunumda renkli bir grafik gördüğünde birkaç saniye eksenlere bakmayı dene. Neyin ölçüldüğünü, birimini, başlangıç değerini ve zaman aralığını oku. Sonra görselin güçlü izlenimini gerçek farkla karşılaştır. Bu alışkanlık resmi daha az ilginç yapmaz; tam tersine, tasarımın sayıların hikâyesini nasıl anlattığını görmeni sağlar. Aynı veriden farklı resimler çıkabilir, ama dikkatli okur verinin kendisini bu resimlerin içinde yeniden bulabilir.
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı oku