Marie Curie: görünmeyen ışınların peşinde
Marie Curie, iki farklı bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk insandır. Ama onu özel kılan yalnızca ödüller değil; zor koşullarda sabırla çalışması ve bildiğini başkalarının yararına sunmasıdır.
Yazıyı okuVücudumuzdaki her hücrenin içinde bir talimat kitapçığı var: DNA. Güneş ışığı ya da başka etkenler bu kitapçığı bozabilir. Mardin’in Savur ilçesinde doğan Aziz Sancar, hücrenin bu hasarı nasıl onardığını açıkladı.

Aziz Sancar 1946’da Mardin’in Savur ilçesinde doğdu. Tıp eğitimini İstanbul Üniversitesi’nde tamamladı. Ardından Amerika Birleşik Devletleri’ne gidip doktorasını yaptı. Yıllarca laboratuvarda sabırla çalıştı ve sonunda dünya çapında tanınan bir bilim insanı oldu. DNA, canlıların hücrelerinde bulunan ve hangi özelliklere sahip olacaklarını belirleyen uzun bir moleküldür. Bunu bir yemek tarifi kitabına benzetebilirsin. Ancak güneşteki morötesi ışınlar ya da bazı kimyasallar bu kitabın sayfalarını bozabilir. Hasar birikirse hücre sağlıklı çalışamaz.
Sancar, hücrelerin hasarlı DNA parçasını fark edip kesip çıkardığını, yerine doğrusunu yerleştirdiğini gösterdi. Bu sürece DNA onarımı denir. Çalışmalarında özellikle morötesi ışıkla bozulan DNA’nın onarılma yollarını inceledi. Yaptığı deneyler, hangi proteinlerin bu onarımda hangi görevi üstlendiğini ortaya çıkardı. Sancar, 2015’te Nobel Kimya Ödülü’nü Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı. Üçü de DNA onarımının farklı yönlerini açıklamıştı. Sancar, bilim alanında Nobel kazanan ilk Türk vatandaşı olarak bilinir. Çalışmaları kanser araştırmalarına da ışık tutuyor.
Sancar ayrıca vücudumuzun günlük ritmini düzenleyen biyolojik saat üzerinde de çalıştı. Bu, uyku saatlerimizin ve uyanıklığımızın neden belirli bir düzende ilerlediğini anlamamıza yardımcı olur. Ekran başında geç saatlere kadar kalmak bu ritmi bozabilir. Bir hafta boyunca her gün kaçta uyandığını ve yattığını yaz. Ekran kullanımını da ekle. Hafta sonunda düzenli ve düzensiz günlerin hissini karşılaştır. Bir hedef belirle: örneğin yatağa gitmeden yarım saat önce ekranı kapat. Sağlıkla ilgili kararlarda bir yetişkine ya da doktora danış.
Bir metnin bir harfi bozulduğunda onu düzeltmek kolay görünebilir. Hücredeki DNA hasarı çok daha farklı ve karmaşık bir süreçtir. DNA’yı bilgisayar dosyasının aynısı saymak doğru olmaz; yine de bilgi taşıyan bir yapının korunması fikri iki alanda da merak uyandırır. Sancar’ın çalışmaları, hücrelerin belirli hasarları hangi mekanizmalarla giderebildiğini araştırır.
Bir mekanizmayı bulmak, yalnız güzel bir açıklama önerip bırakmak değildir. Araştırmacılar soruyu sınırlandırır, ölçüm yapar ve açıklamanın deneyle uyup uymadığına bakar. Bir sonuç sonraki soruyu doğurabilir: hangi protein, hangi aşamada, hangi koşulda etkili? Bilimsel hikâye böyle küçük ama birbirine bağlı sorularla ilerler.
Bir ödül haberi bütün süreci tek kişilik başarı gibi gösterebilir. Araştırmalarda laboratuvar ekipleri, önceki çalışmalar ve farklı yöntemler birbirini destekler. Bir bilim insanının katkısını anlamak için çalıştığı belirli soruya bakmak gerekir. Sen de bir deney notunda yalnız sonucu değil, hangi koşulla denediğini yaz. Başka biri aynı yolu izleyebiliyorsa, gözlemin daha paylaşılabilir olur.
DNA'nın tarif kitabı gibi anlatılması, bilgi taşımasını düşünmeye yardım eder. Ancak hücre gerçek sayfaları okumaz; moleküler süreçler kimyasal yapılarla çalışır. Canlının özellikleri de yalnız tek bir DNA cümlesinin doğrudan sonucu değildir; çevre ve hücredeki başka süreçler önemlidir. Benzetmenin verdiği fikirle biyolojinin gerçek ayrıntılarını ayırmak gerekir. DNA hasarı ise bu yapıdaki belirli kimyasal değişikliklerle ilgilidir. Aynı hasarın bütün hücrelerde aynı sonuç vermesini beklemek doğru olmaz.
Sancar'ın araştırmaları, morötesi ışıkla ilişkili hasarların giderilmesi dâhil DNA onarımının belirli mekanizmalarını açıklamaya katkı yaptı. Nükleotid çıkarma onarımında uygun bir bölgenin tanınması, hasarlı kısmın çıkarılması ve tamamlanması gibi aşamalar bulunur. Bu işlemlerin arkasında belirli görevleri olan proteinler vardır. Bütün DNA onarımını tek yöntem veya tek bilim insanının keşfi gibi anlatmamak gerekir. Nobel'i paylaştığı Lindahl ve Modrich de farklı onarım yönlerinin anlaşılmasına katkı vermişti.
Hayalî bir kâğıt modelinde iki satırın bir harfini değiştirebilirsin. Düzeltmek için önce yanlışın nerede olduğunu bulman, sonra hangi harfin gerektiğini bilmen gerekir. Bu çalışma hücrenin gerçek onarımının aynısı değildir. Yalnız tanıma, çıkarma ve yeniden kurma gibi ayrı görevlerin düşünülmesine yardım eder. Bilimsel açıklamada ise hangi molekülün hangi aşamada rol aldığı deneylerle araştırılır. Kâğıt modeli kolay anlaşılırken gerçek mekanizma çok daha karmaşık olabilir.
Bir deneyin sonucu açıklamaya uymuyorsa araştırmacı hem yöntemi hem varsayımı gözden geçirir. Böylece bilim, sadece beklenen sonuçların biriktirilmesi değildir. Tekrarlama, başka ölçümle karşılaştırma ve bilmediğini açıkça yazma önemli alışkanlıklardır. Sancar'ın uzun araştırma yolu da ödül gününe sığmaz. Öğrenci olarak bir gözlem defterinde sonucu kadar koşulu ve soruyu yazman, bu düşünceye küçük bir başlangıç yapmanı sağlar. Başka kişinin ne yaptığını anlayabilmesi bilginin paylaşılmasını güçlendirir.
Sancar biyolojik ritimlerle ilişkili araştırmalar da yürüttü. Günlük ritimleri öğrenmek, DNA onarımının bütün ayrıntılarıyla aynı konu değildir; iki alanda bazı ilişkiler araştırılabilir. Kendi uyku saatlerini not etmek sana alışkanlıklarını gösterebilir, ancak bu basit günlük moleküler mekanizmaları ölçmez. Bir haftanın kaydından sağlıkla ilgili kesin sonuç çıkarmamak gerekir. Merak ettiğin konuları bir yetişkinle paylaşabilir, bilimsel açıklamayla kendi küçük gözleminin sınırlarını ayrı tutabilirsin.
Bu yazıdan sonra bir bilim insanını anlatırken üç bilgi seç: çalıştığı soru, kullandığı araştırma yaklaşımı ve bulgusunun sınırı. Doğum yeri veya ödül tarihi hatırlamak yararlıdır; ama keşfin anlamını tek başına anlatmaz. Sancar'ın hikâyesinde asıl ilginç olan, hücrenin bilgi taşıyan yapısını nasıl koruduğuna ilişkin soruların ayrıntılı deneylere dönüşmesidir. Küçük bir soru üzerinde sabırla ilerlemek, büyük bir bilimsel sonucun görünmeyen bölümüdür.
KEŞFE DEVAM
Marie Curie, iki farklı bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk insandır. Ama onu özel kılan yalnızca ödüller değil; zor koşullarda sabırla çalışması ve bildiğini başkalarının yararına sunmasıdır.
Yazıyı okuLise Meitner, atom çekirdeğinin ikiye ayrılabildiğini ilk açıklayan bilim insanlarından biridir. Bu bölünmeye fisyon denir ve nükleer enerjinin temelini oluşturur.
Yazıyı okuDNA’nın sarmal biçimini anlamamıza yardım eden en önemli görüntülerden biri, Rosalind Franklin ve ekibinin çektiği X ışını fotoğrafıdır. Bilim tarihi, bu emeği çoğu zaman gereğinden geç anlattı.
Yazıyı oku