Marie Curie: görünmeyen ışınların peşinde
Marie Curie, iki farklı bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk insandır. Ama onu özel kılan yalnızca ödüller değil; zor koşullarda sabırla çalışması ve bildiğini başkalarının yararına sunmasıdır.
Yazıyı okuLise Meitner, atom çekirdeğinin ikiye ayrılabildiğini ilk açıklayan bilim insanlarından biridir. Bu bölünmeye fisyon denir ve nükleer enerjinin temelini oluşturur.

Bir deneyden çıkan sonuç, beklediğin tabloya uymuyor. İlk düşüncen ölçümün yanlış olduğudur. Kontroller yapıldıkça sonucun gerçek olabileceği anlaşılıyor. İşte o noktada daha heyecanlı bir soru doğar: Bildiğimiz açıklama mı eksik? Lise Meitner'in nükleer fisyonun anlaşılmasındaki katkısı, böyle bir şaşkınlığı anlamlı bir fizik açıklamasına dönüştürmesiyle ilgilidir. Keşif bazen yeni bir şey görmek, bazen de görüleni farklı bir biçimde açıklamaktır.
Meitner 1878'de Viyana'da doğdu, fizik eğitimi aldı ve Berlin'de kimyager Otto Hahn ile uzun yıllar çalıştı. İki farklı uzmanlık, aynı soruya farklı araçlarla yaklaşabiliyordu. Kimyager bir örnekte hangi elementin bulunduğunu belirlemeye çalışırken, fizikçi bu sonucun atom hakkında ne söylediğini araştırabilir. Bu ayrım bir yarış olmak zorunda değildir. Birbirini tamamlayan bakışlar, tek başına çözülmesi zor bir problemi aydınlatabilir.
Nazi yönetiminin baskıları nedeniyle Yahudi kökenli Meitner 1938'de Almanya'dan kaçmak zorunda kaldı ve İsveç'e yerleşti. Hahn ve Fritz Strassmann Berlin'deki deneyleri sürdürdü. Meitner onlarla yazışarak sonuçları değerlendirmeye devam etti. Bu hikâyenin arkasında yalnızca bilimsel merak değil, insanların eğitim ve çalışma hayatını kesintiye uğratan ayrımcılık da vardır. Bir araştırmanın değerini anlamak, onun hangi koşullarda yürütüldüğünü görmeyi de gerektirir.
Günümüzde uzaktaki arkadaşınla bir proje yaparken mesajlaşabilir, aynı dosyaya bakabilir ve birkaç saniyede not gönderebilirsin. O dönemin yazışmaları daha yavaştı. Yine de düşünceler, ölçüm sonuçları ve sorular yer değiştirebiliyordu. Bir kişinin araştırma yerinden ayrılması, fikirlerinin de oradan silindiği anlamına gelmez. Bilim tarihini okurken hem deney yapanları hem sonuçları yorumlayanları takip etmek, böyle görünmeyen katkıları fark etmemize yardım eder.
Hahn ve Strassmann, uranyumu nötronlarla etkiledikleri deneylerin ürünleri arasında baryuma dair kimyasal kanıt buldu. Baryum, uranyumdan çok daha hafif bir elementti. Meitner ve yeğeni Otto Frisch bu sonucu çekirdeğin bölünmesiyle açıkladı; açıklamaları 1939'da yayımlandı. Olay fisyon adıyla anıldı. Burada bölünen, bildiğimiz bir taşın ya da küçük bir metal parçanın tamamı değil, atomun çok küçük merkez bölümü olan çekirdektir.
Atom çekirdeğini büyütülmüş bir damla gibi düşünmek, kullanılan modellerden birini kabaca canlandırabilir. Damla uzayıp iki parçaya ayrılabilir. Fakat gerçek çekirdek su damlası değildir; onun içinde farklı kuvvetler ve parçacıklar söz konusudur. Bir benzetme, zihnimizde resim kurmaya yardım ederken kendi sınırını da göstermelidir. Şekli anlaşılır kıldığı için model kullanırız; doğadaki her ayrıntıyı birebir taklit ettiği için değil.
Örneğin bir harita, şehrin bütün ayrıntılarını göstermeden yolunu bulmana yardım eder. Haritada çizilmeyen ağaçların şehirde bulunmadığını düşünmezsin. Atom modellerine de benzer bir dikkatle bakılır: Modelin neyi açıklamak için kurulduğu belirtilir. Yeni bir deney modelin dışında kalan bir durum gösterirse, onu daha ayrıntılı hâle getirmek gerekebilir. Bilimde fikirlerin gelişmesi, bazen bu sınırları fark etmekle başlar.
Fisyon sırasında açığa çıkan enerji, ürünlerin ve başlangıçtaki parçacıkların toplam kütleleri arasındaki farkla ilişkilidir. Meitner ve Frisch'in açıklaması, yalnızca çekirdeğin ayrıldığını söylemekle kalmadı; enerjiye de anlam verdi. Burada günlük hayattaki bir kesme işleminden söz etmiyoruz. Makasla kâğıdı ikiye ayırdığında nükleer fisyon yapmazsın. Kâğıdın şekli değişir, fakat bu işlem atom çekirdeklerini bölmez.
Bazı fisyon olaylarında açığa çıkan nötronlar başka çekirdeklerde de fisyona yol açabilir. Buna zincirleme tepkime denir. Ancak her nötron mutlaka yeni bir bölünme başlatmaz; başka yerlere gidebilir ya da farklı biçimlerde tutulabilir. Elektrik üreten nükleer sistemlerin tasarımında bu süreçlerin kontrolü önemli bir mühendislik konusudur. Aynı fizik bilgisinin yıkıcı amaçlarla da kullanılabilmesi, bilginin nasıl kullanılacağı sorusunu ayrıca düşünmemiz gerektiğini gösterir.
1944 Nobel Kimya Ödülü nükleer fisyonun keşfi için Otto Hahn'a verildi. Meitner ödülü paylaşmadı. Bu durum, katkıların nasıl görünür kılındığı hakkında bilim tarihinde tartışılan örneklerden biridir. Ödül listesine bakmakla araştırmanın bütün hikâyesini öğrenmek aynı şey değildir. Deney, ölçüm, yorum ve açıklama halkalarını ayrı ayrı izlediğinde daha geniş bir tablo görürsün. Bir sınıf projesinde de son sunumu yapan kişinin arkasındaki emeği hatırlamak gerekir.
Bir katkı haritası çizmek istersen, ortaya sonucu yazıp çevresine deney, ölçüm ve açıklama kutuları yerleştir. Her kutuya ilgili araştırmacıların adlarını ekle; bağlantıları oklarla göster. Bu çizim kimin daha önemli olduğunu puanlamak için değildir. Bilginin nasıl birleştiğini görmek içindir. Kutulardan birini kaldırdığında hikâyenin hangi tarafının eksik kaldığını fark edebilirsin.
Güvenli bir model için küçük domino taşlarını masada sıraya dizip ilkini devirebilirsin. Aralarına boşluk bıraktığında hareketin hangi noktada kesildiğini gör. Bu düzen, bir olayın başka olayları tetiklemesi fikrini gösterir. Fakat taşlar atom çekirdeği değildir, düşmeleri fisyon sayılmaz ve gerçek süreçteki olasılıkları ölçmez. Modelin yanına bu sınırları yazarsan, hem zincirleme etkiyi hem bilimsel benzetmeleri dikkatli kullanmayı öğrenmiş olursun.
KEŞFE DEVAM
Marie Curie, iki farklı bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk insandır. Ama onu özel kılan yalnızca ödüller değil; zor koşullarda sabırla çalışması ve bildiğini başkalarının yararına sunmasıdır.
Yazıyı okuDNA’nın sarmal biçimini anlamamıza yardım eden en önemli görüntülerden biri, Rosalind Franklin ve ekibinin çektiği X ışını fotoğrafıdır. Bilim tarihi, bu emeği çoğu zaman gereğinden geç anlattı.
Yazıyı okuVücudumuzdaki her hücrenin içinde bir talimat kitapçığı var: DNA. Güneş ışığı ya da başka etkenler bu kitapçığı bozabilir. Mardin’in Savur ilçesinde doğan Aziz Sancar, hücrenin bu hasarı nasıl onardığını açıkladı.
Yazıyı oku