Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Rosalind Franklin: DNA’nın şeklini gösteren fotoğraf

DNA’nın sarmal biçimini anlamamıza yardım eden en önemli görüntülerden biri, Rosalind Franklin ve ekibinin çektiği X ışını fotoğrafıdır. Bilim tarihi, bu emeği çoğu zaman gereğinden geç anlattı.

Siyah bir film üzerinde çarpı biçiminde nokta deseni, yanında çift sarmallı bir DNA çizimi.
X ışını deseni, DNA’nın sarmal yapısına dair ipucu verdi. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Sarmalın fotoğrafı mı, bıraktığı iz mi?

Bir DNA modeline baktığında dönen merdiven benzeri bir şekil görürsün. Rosalind Franklin’in ünlü görüntüsü ise böyle bir merdivenin doğrudan resmi değildir. Koyu ve açık izlerden oluşan bir kırınım desenidir. Bilim insanları, maddenin ışınlarla etkileşmesinden çıkan bu deseni yorumlayarak çok küçük yapılar hakkında bilgi edinir. Görüntüyü sadece seyretmek yetmez; neyin ölçüldüğünü ve desenin hangi kurallarla oluştuğunu anlamak gerekir.

Rosalind Franklin 1920’de Londra’da doğdu. Küçük yaşından beri bilime ilgi duydu. Cambridge’de kimya okudu ve sonra Paris’te kristallerin X ışınlarıyla nasıl incelendiğini öğrendi. Bu yöntem, küçük yapıların içindeki düzeni görmenin yolunu açıyordu. Görünmeyen düzen hakkında ölçüm yapmak, hazırlama ile yorumlama becerilerini birlikte gerektiriyordu.

Franklin’in işi bu yüzden bir düğmeye basıp şaşırtıcı bir resim elde etmekten fazlasını içeriyordu. Numunenin hazırlanması, ölçüm koşullarının düzenlenmesi ve sonuçların değerlendirilmesi gerekiyordu. Çok küçük yapılar gözle doğrudan seçilemediğinde dolaylı ölçüm kullanılır. Gözlenen iz ile bu izden çıkarılan model aynı şey değildir. Bu ayrım, bugün bir sensör verisinden sonuç üretirken de karşına çıkabilir; ölçüm tek başına bütün açıklamayı söylemez.

51 numaralı görüntünün koşulları

Franklin ve doktora öğrencisi Raymond Gosling, King’s College London’da DNA lifleri üzerinde X ışını kırınımı çalıştı. Mayıs 1952’de elde edilen 51 numaralı görüntü, DNA’nın B biçimine ait net bir desen sundu. Görüntüdeki çarpı düzeni sarmal yapı hakkında önemli bir ipucuydu. Bu sıradan bir kamera fotoğrafı değildir; saçılan X ışınlarının örüntüsüdür. Fotoğraf adı, ölçümün nasıl okunması gerektiğini kendiliğinden anlatmaz.

Aynı maddenin farklı hazırlama koşullarında farklı desenler vermesi önemlidir. Nem ve su miktarı DNA liflerinin gözlenen biçimini etkileyebilir. Bu nedenle ölçüm defterinde sadece resmin numarası değil, hangi koşullarda alındığı da bulunur. Bir numarayı doğru etiketlemek, sonraki karşılaştırmanın güvenilirliğini destekler. Bilimsel işin görünmeyen bölümlerinden biri bu dikkatli kayıt düzenidir; güzel bir görüntüye ulaşmakla onun neyi anlattığını bilmek birlikte gerekir.

Kâğıtta aynı desenin iki fotoğrafını düşün; birinin altına koşullar yazılmış, diğerinin altı boş bırakılmış olsun. Hangi örneği başka biri daha iyi değerlendirebilir? Bu etkinlik gerçek DNA ölçümünü taklit etmez, fakat bağlamın neden gerekli olduğunu gösterir. Bir grafikte tarih, birim veya numune bilgisi eksik olduğunda da benzer güçlük yaşarsın. Verinin ne olduğunun bilinmesi, yalnızca nasıl göründüğünden daha temel bir ihtiyaçtır.

Bir modelin birçok katkısı vardı

Aynı dönemde Cambridge’de James Watson ve Francis Crick, DNA’nın modelini kurmaya çalışıyordu. 1953’te önerdikleri çift sarmal model, Franklin’in verilerinden de yararlanmıştı. Anlatıldığına göre fotoğraf, Franklin’in haberi olmadan Watson’a gösterildi. Bu yüzden bilim dünyasında emeğin paylaşılması ve kaynağın belirtilmesi konusu hâlâ konuşulur.

Watson ve Crick’in model kurma işi ile Franklin ve Gosling’in deneysel verileri aynı katkı türü değildir; birbirini tamamlayan çalışmalardır. Bir model, uygun ölçümleri açıklayabildiği ölçüde güçlenir. Bir görüntünün yararlı olması da onu üreten emeği görünmez yapmaz. Fotoğrafın Franklin’in bilgisi dışında Watson’a gösterilmesi, araştırma tarihinde veri paylaşımı ve katkının tanınması hakkında önemli bir tartışma oluşturur. Hangi bilgiyi kimin ürettiği açıkça anlatılmalıdır.

1953’te çift sarmal model açıklanırken Franklin ve Gosling’in çalışması da bilimsel makale olarak yayımlandı. Bilim hikâyesini yalnızca sonucu duyuran birkaç isim üzerinden okumak, ölçümün ve denetimin rolünü azaltabilir. Aynı yapıboz üzerinde çalışan insanlar farklı araçlar ve sorular kullanabilir. Bir kişinin model önermesiyle başka kişinin o modele temel sağlayan veri üretmesi ayrı emeklerdir. Katkıları ayırmak, ortak başarının nasıl oluştuğunu daha açık gösterir.

DNA’dan daha geniş bir araştırma hayatı

Franklin sonraki yıllarda Birkbeck Koleji’nde bitki virüslerinin yapısı üzerine çalıştı. Kömür ve karbon malzemeler üzerine de önemli araştırmaları vardı. 1958’de otuz yedi yaşında hayatını kaybetti. Nobel Ödülü 1962’de Watson, Crick ve Maurice Wilkins’e verildi; ödül ölenlere verilmediği için Franklin listede yoktu.

Franklin’in yalnızca tek bir fotoğrafla anılması, kömür, karbon ve virüsler üzerine çalışmalarını arka plana itebilir. Bir bilim insanının kariyeri çoğu zaman en ünlü sonuçtan daha geniştir. Başka malzemelerin yapısını incelemek de yöntem bilgisi ve deney tasarımı gerektirir. Tarih okurken bir adı tanımaktan sonraki iyi adım, farklı çalışmalarda hangi soruların sorulduğunu araştırmaktır. Böylece tek olayın yanında düşünme biçimi de görünür olur.

1962’de Nobel Ödülü Watson, Crick ve Maurice Wilkins’e verildiğinde Franklin hayatta değildi. Bir ödül listesi, bir araştırmaya katkı veren herkesin tam listesi değildir. Bu yüzden tarihsel emeği yalnızca madalya üzerinden saymak eksik olabilir. Deneysel veri, örnek hazırlama ve analiz gibi işler de sonucu taşır. Bir ekip projesinde sadece sunumu yapan kişinin adını yazmakla yaşanan görünürlük sorunu, daha küçük ölçekte bu ayrımı düşünmene yardım edebilir.

Veri, yazılım ve emek kaydı

DNA’daki bilgi dört temel bazın dizisiyle temsil edilebilir; bu dizi bazı anlatımlarda harflerden oluşan metne benzetilir. Ancak canlıyı bire bir bilgisayar programı saymak aşırı basitleştirme olur. Biyolojik süreçlerin kendi kimyasal düzeni vardır. Yazılımlar günümüzde DNA dizilerini karşılaştırma ve araştırma verilerini inceleme gibi işlerde yardımcı olur. Biyoinformatik, biyolojik soruları hesaplama araçlarıyla ele alan bir çalışma alanıdır. Benzetme başlangıç sağlar, bütün açıklamanın yerini almaz.

Sınıfta bir proje yaparken herkesin neyi yaptığını yazan bir kayıt tut. Kimin fikir verdiğini, kimin çizdiğini, kimin test ettiğini ekle. Proje sunulurken herkesin adını söyle. Emeğe saygı, iyi bir takım çalışmasının parçasıdır. Sadece sunum yapan kişinin adı, bütün katkıları göstermek için yeterli olmayabilir.

Emek defterinde yalnızca son dosyayı kimin verdiğini tutma. Ölçümü kim topladı, kaynakları kim kontrol etti ve yanlış görünen veriyi kim fark etti? Sunumda bu katkılar açıklanabilir. Ayrıca bir arkadaşının verisini kullanmadan önce ne amaçla paylaşılacağını konuşmak gerekir. Kaynak göstermek önemli olsa da her paylaşım izninin yerine geçmez. Bilimsel merak, verinin gücünü düşünürken onu üreten insanların emeği ve hakları hakkında da soru sormayı gerektirir.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

Laboratuvar masasında yeşil, mavi ve pembe sıvılı şişeler, bir atom çizimi ve açık bir not defteri var.
5 dk okumaYeni keşif

Marie Curie: görünmeyen ışınların peşinde

Marie Curie, iki farklı bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk insandır. Ama onu özel kılan yalnızca ödüller değil; zor koşullarda sabırla çalışması ve bildiğini başkalarının yararına sunmasıdır.

Yazıyı oku
Bir nötron büyük bir atom çekirdeğine çarpıyor ve çekirdek iki parçaya ayrılıyor; altta domino taşları dizili.
4 dk okumaYeni keşif

Lise Meitner: atom çekirdeği bölünebilir mi?

Lise Meitner, atom çekirdeğinin ikiye ayrılabildiğini ilk açıklayan bilim insanlarından biridir. Bu bölünmeye fisyon denir ve nükleer enerjinin temelini oluşturur.

Yazıyı oku
Bir DNA sarmalında hasarlı bölüm kırmızı ile işaretlenmiş ve bir anahtar onu onarmaya hazırlanıyor.
5 dk okumaYeni keşif

Aziz Sancar: DNA kendini nasıl onarır?

Vücudumuzdaki her hücrenin içinde bir talimat kitapçığı var: DNA. Güneş ışığı ya da başka etkenler bu kitapçığı bozabilir. Mardin’in Savur ilçesinde doğan Aziz Sancar, hücrenin bu hasarı nasıl onardığını açıkladı.

Yazıyı oku