George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBilgisayar milyonlarca işlemi yapar ama bunların hepsini sadece iki sembolle ifade eder: sıfır ve bir.

Bir arkadaşına yalnız iki işaret kullanarak sayı göndermen gerektiğini düşün: boş kart ve dolu kart. Tek kart iki seçenek verir. İki kartla dört, üç kartla sekiz farklı diziliş oluşturabilirsin. Yeni bir kart eklemek olasılıkları iki katına çıkarır. Bilgisayarların kullandığı ikili gösterimin önemli fikri de budur: 0 ve 1 gibi iki değer, bir araya gelerek çok sayıda farklı bilgiyi temsil edebilir.
Bit, bu iki değerden birini taşıyan temel bilgi birimidir. 0 ve 1 soyut değerlerdir; fiziksel olarak nasıl temsil edildikleri sisteme bağlıdır. Elektronik devrelerde iki ayrı gerilim aralığı kullanılabilir. Saklama ortamlarında ise manyetik veya başka fiziksel durumlar rol oynayabilir. Açık ve kapalı lambalar öğrenmek için bir benzetmedir; bütün bilgisayarlarda 0’ın “hiç elektrik yok” ve 1’in “elektrik var” demek olduğunu söylemez.
Onluk sistemde sağdaki basamak birler, onun solu onlar, sonraki yüzlerdir. İkilik sistemde ise sağdan başlayarak basamak değerleri 1, 2, 4, 8 ve 16 diye iki katına çıkar. 0 o basamağın katkısını almadığını, 1 aldığını gösterir. Örneğin 1101 dizisinde 8, 4 ve 1 katkı verir; 2’nin basamağı sıfırdır. Toplamı 13 eder.
İkilik 10 yazımını görünce onluk “on” diye okumamak gerekir. Burada soldaki 1, iki değerindeki basamağı gösterir ve sonuç onluk 2’dir. Sayının kendisi değişmemiş, yazılma sistemi değişmiştir. İkilik 11 ise 2 ile 1’in toplamı olan 3’tür. Bu ayrım alışınca kolaylaşır. Hangi tabanda konuştuğunu belirtmek, aynı işaretleri farklı basamak değerleriyle okurken oluşabilecek karışıklığı önler.
13’ü ikili yazmak için önce hangi ikilik basamakları kullanabileceğini düşün. 8’i alırsan geriye 5 kalır; 4’ü alırsan geriye 1 kalır. 2’ye gerek yoktur, 1’i alarak tamamlarsın. Böylece 8, 4, 2 ve 1 için sırasıyla 1, 1, 0 ve 1 yazarsın. Bulduğun sonucu yeniden toplayarak kontrol etmen, dönüşümün anlaşılır bir yoludur.
Aynı kartlarla 7’yi dene: 4, 2 ve 1 gerekir. 8 kartının kapalı kalması sonucu değiştirmez; dört basamakla 0111 yazabilirsin. Baştaki sıfır, sayının değerine katkı yapmaz. Ancak belirli uzunluktaki bir veri alanında basamak sayısı yine önemli olabilir. Matematikteki sayı ile bilgisayarın o sayıyı saklamak için ayırdığı alanın uzunluğunu ayırmak, ileride karşılaşacağın kavramları daha kolay anlamanı sağlar.
Sekiz bit bir bayttır. Sekiz konumun her birinde iki seçenek bulunduğu için 256 farklı diziliş elde edilir. Bu dizilişlerin ne anlama geldiği kullanılan gösterime bağlıdır. Hepsini işaretsiz tam sayı olarak yorumlarsan 0’dan 255’e kadar değerler olabilir. Başka bir kodlamada ise dizilişler farklı bilgiler taşır. Bit dizisini okumak için yalnız işaretleri görmek değil, hangi kuralla yorumlandığını bilmek gerekir.
Bir yazıdaki her görünür karakterin her zaman tek bayt tuttuğunu sanma. UTF-8’de bir Unicode kod noktası bir ile dört bayt arasında temsil edilir; bazı görünür işaretler birden fazla kod noktasından da oluşabilir. Türkçe harfler veya emojiler, düz Latin harflerinden farklı yer kaplayabilir. Bu yüzden metindeki harf sayısıyla dosyanın bayt sayısı aynı olmak zorunda değildir. Kodlama, iki değerli dizilerle yazıyı anlamlı biçimde temsil etmenin kuralıdır.
Beş parmağına sırayla 1, 2, 4, 8 ve 16 değerlerini ver. Kaldırdığın parmağın değerini toplamına kat; yatık parmak katkı yapmasın. Hiçbirini kaldırmadığında sıfır, hepsini kaldırdığında 31 elde edersin. Sıfır dahil 32 farklı durum vardır. Rahatsız edici el hareketleri yapmadan kâğıt kartlarla da deneyebilirsin. Parmakların sayısına değil, iki durumlu beş konumun oluşturduğu dizilişlere baktığında neden yalnız beşe kadar saymadığını anlayabilirsin.
Arkadaşın kartlarla bir sayı göstersin ve sen basamak değerlerini toplayarak oku. Sonra sen bir sayı söyle, o kartları seçsin. Yanlışlık olduğunda hangi basamağın karıştığını birlikte bulun. Bu oyun bilgisayarın bütün işleyişini anlatmaz, ama ikili sayıların temelini elle görünür hale getirir. İki işaretin gücü, tek başlarına ne kadar az seçenekleri olduğunda değil, sıralı konumlarda ne kadar çok diziliş oluşturabildiklerinde saklıdır.
Bu etkinlikte dört bitlik bir model kullanıyoruz. Kartların soldan sağa değerleri 8, 4, 2 ve 1; açık kart 1, kapalı kart 0 olsun.
| Kart değeri | 8 | 4 | 2 | 1 |
|---|---|---|---|---|
| Durum | 1 | 1 | 0 | 1 |
1101 = 8 + 4 + 1 = 13. 7 için 0111, 10 için 1010 gerekir. En büyük değer 1111 = 15'tir. Dört bit, 0 dahil 16 farklı değer oluşturur.
OKU · DENE · ÖĞREN
13 = 8 + 4 + 1 olduğuna göre kartların durumu 1101 olur. 7 için hangi kartları açarsın? Bir kâğıda çizip oyunda karşılaştır.
KEŞFE DEVAM
Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.
Yazıyı okuBir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.
Yazıyı okuEkran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.
Yazıyı oku