Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

İkili sayılar: bilgisayarın dili sadece 0 ve 1

Bilgisayar milyonlarca işlemi yapar ama bunların hepsini sadece iki sembolle ifade eder: sıfır ve bir.

Açık ve kapalı lambaların dizilişi ışıklı boncuklarla küçük bir piksel teknesi oluşturuyor.
Açık ve kapalı durumların dizilişi farklı bilgileri temsil edebilir. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

İki işaretle ne kadar anlatabilirsin?

Bir arkadaşına yalnız iki işaret kullanarak sayı göndermen gerektiğini düşün: boş kart ve dolu kart. Tek kart iki seçenek verir. İki kartla dört, üç kartla sekiz farklı diziliş oluşturabilirsin. Yeni bir kart eklemek olasılıkları iki katına çıkarır. Bilgisayarların kullandığı ikili gösterimin önemli fikri de budur: 0 ve 1 gibi iki değer, bir araya gelerek çok sayıda farklı bilgiyi temsil edebilir.

Bit, bu iki değerden birini taşıyan temel bilgi birimidir. 0 ve 1 soyut değerlerdir; fiziksel olarak nasıl temsil edildikleri sisteme bağlıdır. Elektronik devrelerde iki ayrı gerilim aralığı kullanılabilir. Saklama ortamlarında ise manyetik veya başka fiziksel durumlar rol oynayabilir. Açık ve kapalı lambalar öğrenmek için bir benzetmedir; bütün bilgisayarlarda 0’ın “hiç elektrik yok” ve 1’in “elektrik var” demek olduğunu söylemez.

Basamağın yeri değeri değiştirir

Onluk sistemde sağdaki basamak birler, onun solu onlar, sonraki yüzlerdir. İkilik sistemde ise sağdan başlayarak basamak değerleri 1, 2, 4, 8 ve 16 diye iki katına çıkar. 0 o basamağın katkısını almadığını, 1 aldığını gösterir. Örneğin 1101 dizisinde 8, 4 ve 1 katkı verir; 2’nin basamağı sıfırdır. Toplamı 13 eder.

İkilik 10 yazımını görünce onluk “on” diye okumamak gerekir. Burada soldaki 1, iki değerindeki basamağı gösterir ve sonuç onluk 2’dir. Sayının kendisi değişmemiş, yazılma sistemi değişmiştir. İkilik 11 ise 2 ile 1’in toplamı olan 3’tür. Bu ayrım alışınca kolaylaşır. Hangi tabanda konuştuğunu belirtmek, aynı işaretleri farklı basamak değerleriyle okurken oluşabilecek karışıklığı önler.

On üçten geri dönmek

13’ü ikili yazmak için önce hangi ikilik basamakları kullanabileceğini düşün. 8’i alırsan geriye 5 kalır; 4’ü alırsan geriye 1 kalır. 2’ye gerek yoktur, 1’i alarak tamamlarsın. Böylece 8, 4, 2 ve 1 için sırasıyla 1, 1, 0 ve 1 yazarsın. Bulduğun sonucu yeniden toplayarak kontrol etmen, dönüşümün anlaşılır bir yoludur.

Aynı kartlarla 7’yi dene: 4, 2 ve 1 gerekir. 8 kartının kapalı kalması sonucu değiştirmez; dört basamakla 0111 yazabilirsin. Baştaki sıfır, sayının değerine katkı yapmaz. Ancak belirli uzunluktaki bir veri alanında basamak sayısı yine önemli olabilir. Matematikteki sayı ile bilgisayarın o sayıyı saklamak için ayırdığı alanın uzunluğunu ayırmak, ileride karşılaşacağın kavramları daha kolay anlamanı sağlar.

Sekiz bit ve karakterler

Sekiz bit bir bayttır. Sekiz konumun her birinde iki seçenek bulunduğu için 256 farklı diziliş elde edilir. Bu dizilişlerin ne anlama geldiği kullanılan gösterime bağlıdır. Hepsini işaretsiz tam sayı olarak yorumlarsan 0’dan 255’e kadar değerler olabilir. Başka bir kodlamada ise dizilişler farklı bilgiler taşır. Bit dizisini okumak için yalnız işaretleri görmek değil, hangi kuralla yorumlandığını bilmek gerekir.

Bir yazıdaki her görünür karakterin her zaman tek bayt tuttuğunu sanma. UTF-8’de bir Unicode kod noktası bir ile dört bayt arasında temsil edilir; bazı görünür işaretler birden fazla kod noktasından da oluşabilir. Türkçe harfler veya emojiler, düz Latin harflerinden farklı yer kaplayabilir. Bu yüzden metindeki harf sayısıyla dosyanın bayt sayısı aynı olmak zorunda değildir. Kodlama, iki değerli dizilerle yazıyı anlamlı biçimde temsil etmenin kuralıdır.

Beş parmaklık sayı oyunu

Beş parmağına sırayla 1, 2, 4, 8 ve 16 değerlerini ver. Kaldırdığın parmağın değerini toplamına kat; yatık parmak katkı yapmasın. Hiçbirini kaldırmadığında sıfır, hepsini kaldırdığında 31 elde edersin. Sıfır dahil 32 farklı durum vardır. Rahatsız edici el hareketleri yapmadan kâğıt kartlarla da deneyebilirsin. Parmakların sayısına değil, iki durumlu beş konumun oluşturduğu dizilişlere baktığında neden yalnız beşe kadar saymadığını anlayabilirsin.

Arkadaşın kartlarla bir sayı göstersin ve sen basamak değerlerini toplayarak oku. Sonra sen bir sayı söyle, o kartları seçsin. Yanlışlık olduğunda hangi basamağın karıştığını birlikte bulun. Bu oyun bilgisayarın bütün işleyişini anlatmaz, ama ikili sayıların temelini elle görünür hale getirir. İki işaretin gücü, tek başlarına ne kadar az seçenekleri olduğunda değil, sıralı konumlarda ne kadar çok diziliş oluşturabildiklerinde saklıdır.

Kaynaklar ve ileri okuma

Dört kartla 13'ü göster

Bu etkinlikte dört bitlik bir model kullanıyoruz. Kartların soldan sağa değerleri 8, 4, 2 ve 1; açık kart 1, kapalı kart 0 olsun.

13 için açık ve kapalı kartlar
Kart değeri8421
Durum1101
  1. Açık kartların değerlerini toplayarak 1101'in neden 13 olduğunu göster.
  2. Aynı sırayla 7 ve 10 sayılarını oluştur.
  3. Bu dört kartla yazılabilecek en büyük sayıyı ve toplam farklı durum sayısını bul.
Sonucunu karşılaştır

1101 = 8 + 4 + 1 = 13. 7 için 0111, 10 için 1010 gerekir. En büyük değer 1111 = 15'tir. Dört bit, 0 dahil 16 farklı değer oluşturur.

İkili Sayı Büyüsü ile kartları dene →

OKU · DENE · ÖĞREN

0 ve 1 ile bir sayı kur

13 = 8 + 4 + 1 olduğuna göre kartların durumu 1101 olur. 7 için hangi kartları açarsın? Bir kâğıda çizip oyunda karşılaştır.

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

İki mantık kapısı, doğru ve yanlış lambalarıyla bir kararı hesaplıyor.
4 dk okumaYeni keşif

George Boole: doğru ve yanlış nasıl hesap olur?

Bilgisayarın içi sayılarla dolu görünür. O sayıların altındaki kararlar ise çoğu zaman doğru ya da yanlıştır. George Boole, bu kararları hesap gibi yazmanın yolunu açtı.

Yazıyı oku
Bir taş değişince kontrol terazisinin ürettiği sonuç da değişip uyarı ışığı yanıyor.
6 dk okumaYeni keşif

Kontrol toplamı hangi hataları yakalar?

Bir dizi rakamı kopyalarken tek sayı yanlış yazılmış olabilir. Basit bir kontrol toplamı, bazı değişiklikleri fark etmeye yardımcı olur.

Yazıyı oku
Kırpılmış bir ekran görüntüsü, arkadaki tam pencereyle karşılaştırılıyor.
4 dk okumaYeni keşif

Ekran görüntüsü tek başına kanıt mıdır?

Ekran görüntüsü bir anın kopyasıdır. Gösterdiği şeyin tamamı, zamanı ve kesilmemiş hâli olmak zorunda değildir.

Yazıyı oku