Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

İ ve I sıralamada neden farklı?

Türkçe bir isim listesi bilgisayarda beklediğin sırada görünmeyebilir. Türk alfabesindeki İ ve I harflerinin, küçük harfleriyle birlikte özel bir düzeni vardır.

Dört noktalı ve noktasız I biçimi, doğru aile çiftleriyle ayrı tepsilere yerleşiyor.
Türkçe sıralamada büyük ve küçük İ ile I eşleşmelerini doğru ele almak gerekir. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

İki ayrı harf çifti

Türkçede büyük İ'nin küçük karşılığı i, büyük I'nın küçük karşılığı ı harfidir. Noktalı ve noktasız I farklı harflerdir. Bazı dillerdeki sıralama kuralları bu ayrımı bilmeyebilir. Bilgisayar yalnızca karakter kodlarına göre sıralarsa, Türkçe sözlükte beklediğin düzen çıkmayabilir. Kod sırası ile dil sırası ayrı düşünülmelidir.

Türk alfabesinde H'den sonra I, ardından İ ve J gelir. Nokta, yalnızca yazı süsü değildir; iki ayrı harfi ayırır. “Ilık” ve “ilik” sözcüklerindeki ayrım anlamı da değiştirir. Bu yüzden bir arama kutusunun bütün I ve İ harflerini düşünmeden aynı karaktere çevirmesi bazı eşleşmeleri bozabilir. Yazılımın kullandığı dönüşüm kuralı, dili doğru anlaması açısından önem taşır.

Bilgisayarın karakterlere sayı vermesi, onların sözlükteki sırasını otomatik olarak belirlemez. Karakter kodları metni temsil etmek için kullanılır; alfabetik karşılaştırma başka kurallar isteyebilir. İki ayrı harfin kodlarının birbirine yakın veya uzak olması günlük dildeki sırayı anlatmaz. Bu ayrım, özellikle Türkçe dışındaki alfabelerden adların aynı listede bulunduğu uygulamalarda daha belirgin hâle gelebilir.

Sıralama kuralı

Dil kuralları, harflerin karşılaştırılırken nasıl ele alınacağını belirler. Buna yerel ayar veya locale denebilir. Türkçe yerel ayar, Türk alfabesinin sırasını ve büyük-küçük harf ilişkisini dikkate alır. Aynı kelime listesi farklı dil kurallarıyla farklı sırada gösterilebilir. Karşılaştırma için seçilen dil bu nedenle bilinmelidir.

Yerel ayar, yalnızca uygulamanın düğmelerini Türkçe göstermesi değildir. Sayıların ve tarihlerin biçimi gibi başka davranışları da etkileyebilir. Bir programın ekran dili Türkçeyken karşılaştırma kodu başka bir kural kullanıyorsa beklediğin sıralama yine çıkmayabilir. Geliştiricinin metin karşılaştırmasını uygun dil bilgisiyle yapması gerekir. Dil seçeneği, her işlemin kendiliğinden aynı kurala uyduğuna ilişkin garanti sayılmaz.

JavaScript gibi dillerde yerel ayara göre karşılaştırma yapan araçlar bulunur. Örneğin localeCompare veya Intl.Collator ile dil ve karşılaştırma seçenekleri belirtilebilir. Burada önemli olan bir komut adını ezberlemek değil, programın hangi dil kuralıyla iki metni karşılaştırdığını bilmek. Farklı seçenekler büyük harf ve küçük harfin eşit sayılıp sayılmayacağını da etkileyebilir; uygulamanın amacı bu karara yön verir.

Sınıf yoklama listesi

Sınıfta Işıl ve İpek adlarının bulunduğunu düşün. İsimleri İngilizce alfabetik düzene göre sıralayan bir araç, Türkçe öğretmeninin beklediği sırayı vermeyebilir. Öğretmen adları Türkçe kuralla karşılaştırır. Burada bilgisayar yanlış harfleri görmüyor; yalnızca hangi dilin kuralını kullanacağını bilmiyor olabilir. Kuralı belirtmek bu karışıklığı gidermeye yardımcı olur.

Işıl, İpek, Irmak ve İnci adlarını Türkçe kuralla karşılaştırdığında önce noktasız I ile başlayan grup gelir. Irmak, Işıl'dan önce; İnci ise İpek'ten önce sıralanır. İlk harf aynıysa sonraki harflerin sırasını izlersin. Bu küçük liste, hem I ve İ ayrımını hem ikinci harfin önemini gösterir. Bir sıralamayı anlamak için bütün metnin hangi noktada ayrıştığına bakarsın.

Yoklama listesinde sadece sıralama değil, adın nasıl gösterildiği de önemlidir. Bir öğrencinin adındaki noktayı kaldırarak onu bulmak kolaylaşmış gibi görünebilir; ama ekranda adını yanlış yazmak başka bir sorundur. Arama için oluşturulan yardımcı biçimle kullanıcıya gösterilen özgün metni ayrı tutmak mümkün olabilir. İnsanların adını düzeltmeye zorlamak yerine yazılımın metin kurallarını düşünmek daha özenli bir tasarım sağlar.

Küçük harfe çevirirken dikkat

Bir metni karşılaştırmak için tüm harfleri küçük yapmak yaygındır. Fakat Türkçede büyük I'yı küçük i yapmak doğru eşleştirme değildir; karşılığı ı olur. Dil bilgisini hesaba katmayan basit dönüştürme, arama veya sıralamada sürpriz sonuç verebilir. Bu yüzden kullanılan aracın Türkçe kuralları desteklemesi gerekir.

“IŞIK” yazısını Türkçe küçük harfe çevirince “ışık” olması beklenir. Dil bilgisini dikkate almayan bir yöntem ilk harfi i yapabilir. Bunun sonucunda “ışık” arayan kişi bazı kayıtları bulamayabilir. toLocaleLowerCase gibi yerel ayarı dikkate alan araçlar bu tür dönüşümler için kullanılabilir. Fakat sadece harfleri küçültmek, her arama ihtiyacını tek başına çözmez; aramanın hangi eşleşmeleri kabul edeceği ayrıca tasarlanır.

Örneğin bir uygulama aramada büyük ve küçük harf ayrımını görmezden gelebilir, ama noktalı ve noktasız harf ayrımını korumak isteyebilir. Başka bir uygulama kullanıcının klavye hatalarını da tolere etmeyi seçebilir. İki amaç aynı değildir. Yanlış yazımlara yardımcı olmak için ek eşleşmeler sunarken, özgün adları değiştirmemek mümkündür. Kullanıcıya hangi sonuçların neden gösterildiği anlaşılır olduğunda arama daha öngörülebilir olur.

Kâğıtla sırala

Şu isimleri yaz: Işık, İpek, Irmak, İnci. Önce Türk alfabesini hatırlayıp sırala, sonra harfleri yalnızca bilgisayar karakter numarası gibi düşünerek farklı bir kural uydur. İki listenin neden ayrışabileceğini konuş. Bu deneme için internet veya uygulama kullanmana gerek yok. Ölçüt değişirse sonuç da değişebilir.

Kâğıttaki dört adı önce Türk alfabesine göre sırala. Ardından karşılaştırma kuralını bilerek değiştir: bu kez uzunluğa göre diz, eşit uzunluklarda Türkçe sıralamayı kullan. İki listenin farklı görünmesi hata değildir; ölçüt değişmiştir. Bilgisayarın yaptığı karşılaştırmanın amacı açık olduğunda farklı sonuçlar değerlendirilebilir. Bir listeyi “Doğru sıraladım” derken hangi kurala göre doğru olduğunu söylemek gerekir.

İkinci denemede bütün adları büyük harfle yaz. Sonra küçük harfe dönüştürürken I ve İ için ayrı oklar çiz. Bu dönüşüm sırasında bir noktanın yer değiştirmesi, listede yeni bir ad oluşmuş gibi görünmesine neden olabilir. Harf biçimini değiştirme işlemiyle sıralama işlemini ayır: önce metnin doğru dönüştürülmesini, sonra karşılaştırmanın uygun kuralla yapılmasını kontrol et. Böylece iki ayrı sorunu tek başlıkta karıştırmazsın.

Tek doğru sıra bağlama bağlı

Bir veri listesini sıralarken amaç önemlidir. Türkçe bir sözlük için Türkçe kuralları gerekir; farklı dillerdeki veriler için başka kurallar seçilebilir. Bazen isimleri harf harf değil, tarihe ya da puana göre sıralamak istersin. Bilgisayara hangi ölçüte göre düzenleyeceğini açıkça vermek gerekir.

Bir okulun uluslararası etkinlik listesinde Türkçe ve başka dillerden adlar birlikte bulunabilir. Hangi sıralama kuralının kullanılacağı uygulamanın bağlamına göre seçilir; herkes için tek bir evrensel sözlük sırası olmayabilir. Seçilen kuralın tutarlı uygulanması ve aramada kullanıcıya yardımcı olunması önemlidir. Bir kişinin adı için beklediği düzeni anlamak, yalnızca teknik bir ayrıntı değil, uygulamanın kullanılabilirliğiyle ilgili bir karardır.

Sayısal görünen metinlerde de benzer bir karar vardır. “Dosya 10” ve “Dosya 2” harf harf karşılaştırılırsa sayısal büyüklük sırasından farklı sonuç çıkabilir. Bazı karşılaştırma seçenekleri içindeki sayıları sayısal olarak ele alabilir. Bu örnek, yerel karşılaştırmanın yalnızca I ve İ sorunuyla sınırlı olmadığını gösterir. Metnin içindeki bilgiyi hangi amaçla düzenlediğini bilmek, uygun karşılaştırma yöntemini seçmeye yardımcı olur.

Dilin izi yazılımda

Karakterler, yazılımlara yalnızca şekiller olarak değil, kurallarla birlikte gelir. Türkçe bir uygulama tasarlarken İ ve I ayrımını korumak kullanıcıların isimlerini bulmasına yardımcı olur. Arama kutusu da aynı dil kuralını uygulamalıdır; yoksa kullanıcı doğru yazdığı adı bulamayabilir. Sence kendi adındaki harf yanlış sırada çıksa, bir okul listesini kullanmak nasıl zorlaşırdı?

Uygulamayı denerken “IŞIK”, “ışık”, “İPEK” ve “ipek” gibi birkaç bilinçli örnek kullanabilirsin. Beklediğin eşleşmeleri önceden yaz; ardından sonuçlarla karşılaştır. Yalnızca A, B ve C içeren örnekler kullanırsan Türkçe harf sorunu görünmeyebilir. Deneme verilerini amaca göre seçmek, dil kurallarındaki hataları yakalamayı kolaylaştırır. Burada gerçek öğrenci bilgilerini kullanmana gerek yoktur; hayalî adlar aynı ayrımı gösterebilir.

Bir isim yanlış yerde görünüyorsa kullanıcıya hatalı olduğunu söylemeden önce karşılaştırma ayarlarını incelemek gerekir. Metin doğru kaydedilmiş olsa bile sıralama farklı kuralla yapılmış olabilir. Tersine kayıtta harf gerçekten değiştirilmişse yalnızca sıralama kuralını düzeltmek yeterli olmaz. Saklama, dönüştürme, arama ve gösterme adımlarını ayrı izlemek, dilin yazılımda hangi aşamada kaybolduğunu anlamaya yardım eder.

Kendi hazırladığın listeye küçük bir açıklama ekle: “Adlar Türkçe alfabetik sırayla gösterilir.” Sonra arama kutusunun büyük ve küçük harfle nasıl çalışmasını beklediğini yaz. Bu iki karar aynı araçta tutarlı olmalıdır. Dilin kurallarını tasarımın başında düşünmek, sonradan insanların adlarını elle düzeltmeye uğraşmaktan daha düzenli bir çözüm sağlar; listeyi kullanan kişi ne bekleyeceğini bilir.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

Ortadaki kart seçilince aramanın gereksiz yarısı silikleşip geride kalıyor.
7 dk okumaYeni keşif

Sıralı kartlarda aramayı yarıya indir

Bir deste numaralı kart küçükten büyüğe dizilmişse, aradığın sayıyı bulmak için baştan tek tek bakman gerekmez. Ortadaki kart sana hangi yarıya yönelmen gerektiğini söyler.

Yazıyı oku
Lacivert arka planda koyu bir komut istemi penceresi; içinde yeşil ve mavi renkli komut satırları ve yanıp sönen bir imleç.
11 dk okumaYeni keşif

Windows CMD rehberi: siyah pencereyle neler yapabilirsin?

Filmlerde hacker’ların yeşil yazılı siyah pencerelere hızla bir şeyler yazdığını görmüşsündür. Gerçekte bu pencere, Windows’ta herkesin bilgisayarında hazır bekleyen Komut İstemi’dir, yani CMD. Onunla klasörlerde gezinebilir, internet bağlantını test edebilir, bilgisayarını tanıyabilir, hatta küçük oyunlar ve otomatik yedekleme araçları yazabilirsin. Bu rehberde basit komutlardan orta seviye betiklere kadar adım adım ilerleyeceğiz.

Yazıyı oku
Turuncu tonlu arka planda koyu bir terminal penceresi; içinde yeşil bir dolar işaretiyle başlayan komut satırları ve küçük bir parsa benzeyen benek desenleri.
10 dk okumaYeni keşif

Pardus terminal rehberi: Linux komutlarıyla ilk adımdan ilk betiğe

Linux dünyasında terminal bir yedek araç değil, işletim sisteminin kalbine açılan bir kapıdır. Pardus’ta terminali açtığında, dünyanın en büyük sunucularını, süper bilgisayarlarını ve Android telefonların temelini oluşturan aynı komut geleneğiyle konuşmaya başlarsın. Bu rehberde basit gezinme komutlarından paket kurmaya, borulardan ilk bash betiğine kadar Pardus terminalini adım adım keşfedeceğiz.

Yazıyı oku