Bir disketin yüzlerce katı veri taşıyan parlak disk, ansiklopedileri, oyunları ve filmleri tek bir kutuya sığdırdı.
CD-ROM, disketlere göre çok daha fazla dijital içerik taşıyabiliyordu. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
CD-ROM neydi?
Kompakt disk teknolojisi önce müzik için geliştirilmişti. CD-ROM ise aynı yüzeyi bilgisayar verisi için kullandı. Lazer ışını diskin yüzeyindeki minik çukurları okur; yüzeydeki kayıt düzeni kodlanmış verinin okunmasını sağlar. Bir CD-ROM yaklaşık 650-700 megabayt veri tutabiliyordu. CD-ROM döneminde pek çok ev ansiklopedisi, büyük sözlükler ve atlaslar disklere aktarıldı. Yüzlerce cilt kitabın yerini birkaç disk aldı. Arama yapmak hızlandı; resim ve ses de metne eşlik edebildi. Bu, bilgiye erişimin fiziksel kitaptan kopuşunun ilk büyük adımıydı.
Oyun CD’leri
Oyunlar da disklerle geldi. Birden fazla diskli büyük prodüksiyonlar çıktı; oyunu kurmak bazen saatler alırdı. Disk değiştirme ritüeli o dönemin oyun kültürüne özel bir ayrıntıdır. Bir CD veya DVD bul ve parlak yüzeyini ışığa tut. Gökkuşağı renkleri göreceksin; bu normal ışığın yüzeydeki küçük ölçekli yapı nedeniyle kırınımıdır. O yüzeydeki izler, veriyi taşıyan noktalardır.
Parlak yüzeyin içinde okuma yolu
Diskin yüzeyine bakınca gökkuşağına benzeyen renkler görürsün. Normal ışığın bu görünüşü, yüzeyin çok küçük ölçekli yapısıyla ilişkili kırınımdan kaynaklanır; diskte mutlaka görünür bir lazer dolaştığı anlamına gelmez. Okuyucunun içindeki lazer ise kayıt yapısını algılayıp verinin yorumlanmasına yardımcı olur. Küçük çukurları doğrudan tek tek sıfır veya bir diye düşünmek de gerçek kodlama düzenini fazla basitleştirir. CD-ROM adı, yalnız okunabilir veriye işaret eder. Sonradan yazılabilen veya tekrar yazılabilen diskler başka özellikler taşır.
Hepsi aynı yuvarlak biçimde görünse de kullanım izinleri ve kayıt yöntemleri farklıdır. Bir diske istediğin dosyayı koyamamak, bilgisayarın bozuk olduğunu göstermez. Diskteki bilginin yanında onu açacak program da gerekir. Eski bir ansiklopedi CD’si fiziksel olarak sağlam olsa bile yeni sistemde yazılımı çalışmayabilir. Veri taşıyıcının dayanması ve veriye ulaşabilmek farklı sorunlardır. Teknoloji tarihindeki format değişimleri, bu yüzden yalnız kapasite artışı değil; bilgiyi sonraki araçlara taşımayı planlama hikâyesidir.
Veri var ama onu okuyacak yol var mı?
Bir ansiklopedi diski, bir metin dosyasıyla birlikte onu gösteren özel program da içerebilir. Diskteki verinin fiziksel olarak durması yeni bilgisayarda aynı programın çalışmasını sağlamaz. Uyumlu işletim sistemi, okuma sürücüsü ve dosya biçimini anlayan yazılım gerekebilir. Bilgiyi korumak bu nedenle yalnız parlak diski çizilmeden saklamak değildir. Gelecekte hangi araçlarla okunabileceğini de düşünmek gerekir. Eski bir taşıyıcının tarihini araştırırken bu erişim zincirini görmek öğreticidir.
CD-ROM'un okunabilir olmasıyla sonradan yazılabilir CD türlerinin özellikleri farklıdır. Aynı boyda iki disk başka amaçlara sahip olabilir. Elindeki diske yeni dosya ekleyememek tek başına arıza değildir. Kullanım yönergeleri ve işaretler bu ayrımı öğrenmeye yardımcı olur. Yüzeydeki gökkuşağına bakarken gördüğün normal ışığın kırınımıdır; okuyucunun içindeki lazerle aynı olayın gözle görünür izi olduğunu varsayma. Görünüş, veri kodlama düzeninin bütün ayrıntısını sana anlatmaz.