Bir karton kartın üzerine açılan delikler, milyonlarca insanın bilgisini taşıdı. Delikler hem veriyi tutuyor hem de makineye okutuluyordu.
Delikli kartlar, makinelerin okuyabildiği biçimde bilgiyi kartona kodluyordu. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Kartonun üstünde bir düzen
Bir kartın üzerinde küçük bir delik görmek, tek başına sana kişinin yaşını söylemez. Deliğin nerede olduğuna ve bu konumun hangi bilgiye karşılık geldiğine dair ortak bir düzen gerekir. Delikli kartın temel fikri budur: fiziksel işaretler, önceden belirlenen kuralla veri veya talimat temsil edebilir. Dokuma tezgâhlarında desenlerin yönlendirilmesi için kullanılan kartlar, daha sonraki bilgi işleme araçlarının düşünülmesinde önemli örneklerden biri oldu. Karton, yalnız bir kâğıt değil, okunabilir bir kayıt taşıyıcısıydı.
Herman Hollerith, çok sayıda nüfus kaydının işlenmesi için delikli kartlara dayanan bir sistem geliştirdi. 1890 ABD nüfus sayımında kullanılan bu düzende, sayım formlarındaki bilgiler kartlara aktarılıyordu. Makine kartları okuyup sonuçları saymaya yardımcı oluyordu. İnsanların önce kayıt yapması ve bunları doğru aktarması hâlâ gerekliydi. Hızlı bir sayma makinesi, yanlış doldurulan formu kendiliğinden doğru yapmaz. Verinin hazırlanmasıyla onun işlenmesi ayrı ama birbirine bağlı işlerdi.
Delik nasıl sinyale dönüşür?
Hollerith’in sisteminde deliklerin elektrikli düzenek tarafından okunması, sayma işlemlerini harekete geçirebiliyordu. Belirli konumdaki delik, belirli bir özelliğe karşılık geliyordu. Burada var veya yok ayrımı görülür; ancak her tarihî delikli kartı günümüzün ikili sayı yazımıyla birebir aynı sanmamak gerekir. Kartlarda farklı kodlama düzenleri kullanıldı. Makinenin hangi konumu nasıl yorumladığını bilmek, delikleri saymaktan daha fazlasını gerektirir. İşaretlerin anlamı, kullanılan sistemin sözlüğünde bulunur.
Hayalî bir kitaplık kartında tür için bir sütun, ödünç verildi mi bilgisi için başka sütun olsun. Tür sütunundaki bir konum masal, diğeri bilim kitabı anlamına gelebilir. Ödünç bilgisi ise ayrı bir evet veya hayır işaretidir. İki bilgiyi aynı sütunda rastgele işaretlersen okuyucu karıştırır. Tasarımda alanların ayrılması, kayıtların karşılaştırılabilmesini sağlar. Kartın fiziksel görünüşü küçük olsa da temsil ettiği düzen, hangi soruları cevaplayabileceğini belirler.
Bir deste karışınca
Daha sonraki bilgisayar sistemlerinde delikli kartlar program ve veri girişi için de kullanıldı. Talimatların bulunduğu kartların sırası önemli olabilirdi. Desteyi düşürmek, yalnız etrafa kâğıt saçılması değil programın akışının bozulması anlamına gelebilirdi. Bir satır değiştiğinde ilgili kartı yenilemek gerekirdi. Bu deneyim, bilgi işlemenin fiziksel işlerle ne kadar yakından ilişkili olduğunu gösterir. Ekrandaki bir metni düzeltmeye alışkınken programın elinde tuttuğun destede bulunmasını hayal etmek ilginçtir.
Yine de bilgisayarın bütün belleğinin yalnız kart destesinden oluştuğunu söylemek eksik olur. Kart, veri ve talimatları taşımak veya sisteme vermek için kullanılan ortamlardan biriydi; makinenin içinde başka depolama ve çalışma düzenleri de bulunabilirdi. Giriş ortamı ile işlem sırasındaki bellek farklı görevlerdir. Bir bilgisayara USB bellekten dosya vermek, onun işlemci belleğinin de USB olduğu anlamına gelmez. Geçmişteki kartları okurken bu ayrımı korumak, cihazın parçalarını daha doğru tanımamızı sağlar.
Delmeden de deneyebilirsin
Kâğıtta dört konumlu küçük kartlar çiz; konumları soldan sağa 8, 4, 2 ve 1 diye işaretle. Deliğe karşılık nokta koyarak hangi değerlerin seçildiğini göster. 8 ve 2 konumları işaretliyse toplam 10 olur. Bu senin hazırladığın basit ikili sayı kodudur; tarihî kartların bütün ayrıntılarını temsil etmez. Bir arkadaşın kartını aynı kuralla okuyabilirse ortak bir kodlama düzeniniz var demektir. Makas veya delici araç kullanman gerekmez.
Şimdi dört kartla bir robotun hareket sırasını yaz. Kartların yerini değiştirince robot başka bir yola gider mi? Bilgi aynı kartlarda kalırken sırasının sonucu değiştirebildiğini gör. Hollerith’in hikâyesiyle program kartlarının hikâyesi, tek bir kartonun farklı görevlerde kullanılabildiğini gösterir. Bir teknolojiyi anlamak için yalnız hangi malzemeden yapıldığına bakmayız. Hangi kuralı temsil ettiği, kim tarafından hazırlandığı ve hangi düzenle okunduğu da en az malzeme kadar önemlidir.