İlk büyük elektronik bilgisayarlardan biri olan ENIAC, bir odanın tamamına sığıyordu. Bugünkü telefonunla kıyasla; fark baş döndürücüdür.
ENIAC gibi erken elektronik bilgisayarlar bugünkü cihazlardan çok daha büyüktü. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Cebine sığmayan bir bilgisayar
Bir bilgisayarı bugün masanın üzerinde veya cebinde taşıyabiliyorsun. ENIAC ise 1940’larda bir odayı dolduran büyük bir düzenekti. Pennsylvania Üniversitesi’nde geliştirildi ve 1946’da kamuya tanıtıldı. İçinde yaklaşık on sekiz bin vakum tüpü bulunuyordu; ağırlığı onlarca tona ulaşıyordu. Bu büyüklük, bilgisayar fikrinin ne kadar uzak bir biçimden geldiğini gösterir. Fotoğrafına bakınca tek bir kutu değil, birlikte çalışan çok sayıda bölüm görürsün.
ENIAC, genel amaçlı elektronik hesaplamanın önemli erken örneklerinden biridir. “İlk bilgisayar” sözü ise hangi ölçütü kullandığına bağlıdır: elektronik olması, programlanabilirliği veya genel amaçlılığı farklı sorulardır. Ondan önce başka hesap makineleri ve bilgisayar çalışmaları da vardı. Tarihi bütün önceki denemeleri silen tek bir başlangıca indirgemek doğru olmaz. ENIAC’ın önemi, hızla yapılan elektronik hesapların farklı problem dizileri için nasıl kullanılabildiğinde görülür.
Tüplerle çalışan hesap
Vakum tüpleri, elektronik devrelerde sinyallerin denetlenmesine yarayan bileşenlerdi. Çok sayıda tüp ve başka parça, hesaplama düzenini oluşturuyordu. Bu parçaların güvenilir çalışması başlı başına bir mühendislik sorunuydu. Isı, güç gereksinimi ve arızaların bulunması düşünülmeliydi. Eski bir makineyi yalnız “çok büyük olduğu için geri kalmış” saymak, o dönemde çözülmeye çalışılan soruları kaçırır. Tasarımcılar, ellerindeki araçlarla hesaplamanın yeni bir yolunu kuruyordu.
ENIAC başlangıçta özellikle askerî hesaplamalar için geliştirildi. John Mauchly ve J. Presper Eckert gibi kişilerin yanında çok sayıda çalışanın emeği vardı. Hesabı hızlandırmak önemliydi, fakat doğru problemi doğru biçimde kurmak da gerekiyordu. Yanlış bir sayı veya bağlantı, hızlı biçimde yanlış sonuç üretebilirdi. Bu durum bugünkü bilgisayarlarda da düşünce olarak geçerlidir: hız, programın amaçlanan işi doğru yaptığını tek başına kanıtlamaz. Donanım ve programlama birlikte değerlendirilir.
Kabloyu değiştirmek de programlamaydı
ENIAC’ın ilk döneminde bir problemi kurmak, kablo bağlantıları ve anahtarların düzenlenmesini gerektiriyordu. Bugünkü gibi bir metin dosyası yazıp çalıştırmaya benzemiyordu. Altı öncü kadın programcı bu işlemler üzerinde çalıştı; hesap akışını anlamaları ve makinenin bölümlerini uygun sırayla işletmeleri gerekiyordu. Onları yalnız düğmeye basan kişiler gibi anlatmak katkılarını küçültür. Programlama, o dönemde de bir problemi işlemler dizisine dönüştürme ve sorunları araştırma emeği içeriyordu.
IEEE’nin bu programcılara ilişkin kayıtları, Kathleen McNulty, Jean Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Frances Bilas ve Ruth Lichterman’ın çalışmalarını tanıtır. Hayatlarının farklı dönemlerinde soyadları değiştiği için kaynaklarda başka biçimlerle karşılaşabilirsin. Bir kişinin kim olduğunu yalnız tek yazımdan çıkarmamak, tarih araştırmasında küçük ama yararlı bir alışkanlıktır. Fotoğraftaki kabloların yanında bu insanların hesap ve düzenek hakkındaki bilgileri de çalışıyordu. Makinenin hikâyesi, insan emeğinin hikâyesini de içerir.
Büyüklüğü karşılaştırırken neyi ölçüyorsun?
Bir vakum tüpünün fotoğrafıyla modern bir işlemcinin fotoğrafını yan yana koy. Boyut farkını gözle, fakat ikisinin tamamen aynı işi yapan tek parçalar olduğunu düşünme. Modern işlemci içinde çok sayıda transistör ve karmaşık devre yapıları bulunur; bilgisayarın başka parçaları da vardır. Kâğıda “bileşen”, “bütün makine” ve “yapılan iş” başlıkları yaz. Karşılaştırmayı aynı düzeyde yapmayı dene. Teknolojinin küçülmesini anlamak, yalnız iki fotoğrafın cetvelle ölçülmesinden daha ilginç bir araştırmaya dönüşebilir.