Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Entegre devre: çipin içindeki şehir

Transistörler tek tek kullanılırken birini bağlamak tel gerektiriyordu. Entegre devre ise binlercesini tek bir parçaya sığdırdı.

Çip kesitindeki binlerce küçük devre, bağlı yolları olan yoğun bir şehir gibi görünüyor.
Entegre devre, çok sayıda elektronik parçayı tek bir küçük yongada birleştirir. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Bir kumandanın içine sığan şehir

Televizyon kumandasına bastığında odada yalnızca küçük bir tık duyulur. Oysa kumanda içeride tuşunu tanır, uygun işareti hazırlar ve televizyona yollar. Bu işleri yapan devrenin parçaları çok büyük olsaydı kumandayı tek elle tutmak zorlaşırdı. Entegre devrenin heyecan verici yanı, birçok elektronik parçayı ve aralarındaki bağlantıları aynı küçük yapı üzerinde birleştirmesidir.

Büyütülmüş bir çip fotoğrafı, sokakları ve mahalleleri olan bir şehir haritasını andırır. Görünen yollar elektriksel bağlantılardır; küçük bölgeler farklı görevler üstlenir. Benzetmenin bir sınırı var: çipte küçük insanlar dolaşmaz. Hesaplar, fiziksel devrelerin düzenine göre ilerler. Şehirde yollar nasıl önemliyse çipte de parçaların birbirine doğru bağlanması en az parçalar kadar önemlidir.

İki mühendisin küçültme sorusu

1950’lerde elektronik devrelerin parça sayısı büyürken onları tek tek bağlamak güçleşiyordu. Jack Kilby, 1958’de bir yarı iletken parçası üzerinde devre kurdu. Robert Noyce ise 1959’da silisyum üzerinde bağlantıları da üretime uygun biçimde bütünleştiren bir yaklaşım geliştirdi. Birbirlerinden bağımsız çalışmaları, entegre devrenin tarihinde birlikte anılır. Küçültmek, yalnızca mevcut parçaların daha ufak kopyalarını yapmak değildi.

Kilby, entegre devrenin icadındaki katkısı nedeniyle 2000 Nobel Fizik Ödülü’nün yarısını aldı. Noyce bu ödülün ortak kazananı değildi; 1990’da hayatını kaybetmişti. Buluşları okurken isimleri ve tarihleri dikkatle ayırmak gerekir. Bir teknolojiyi pek çok insan geliştirebilir, ama verilen bir ödülün belirli alıcıları vardır. Bilim tarihinin ayrıntıları, başarıyı daha ilginç kılar.

Küçük olmak ne kazandırır?

Daha kısa bağlantılar, daha küçük cihazlar üretmeyi mümkün kılar. Bir hesap makinesini cebinde taşıyabilmen, fotoğraf makinesinin sayıları hızla işlemesi ya da oyun konsolunun görüntü üretmesi bu gelişimle ilişkilidir. Ancak her çip aynı işi yapmaz. Kumandadaki devreyle bilgisayardaki işlemcinin görevleri ve karmaşıklıkları farklıdır. Siyah bir paketin içinde kaç transistör bulunduğunu yalnız dışına bakarak söyleyemezsin.

Gordon Moore’un adıyla anılan gözlem, çiplere sığan transistör sayısının zaman içinde hızla arttığını anlatır. Sıklıkla yaklaşık iki yılda iki kat olarak özetlenir. Bu, doğanın değişmez yasası veya her cihazın aynı hızda gelişeceği garantisi değildir. Daha fazla parçayı sığdırmanın yanında enerji tüketimini, oluşan ısıyı ve üretim maliyetini yönetmek de gerekir.

Silisyumdan bir bölgenin adına

ABD’nin California eyaletindeki bir teknoloji bölgesi, İngilizcede Silicon Valley adıyla tanınır. Türkçede yerleşmiş adı Silikon Vadisi’dir; fakat çiplerde kullanılan elementin Türkçe adı silisyumdur. Banyoda kullanılan silikon malzemeyle aynı şey değildir. Bu küçük dil ayrıntısı, bir yer adını öğrenirken malzemenin bilimsel adını da kontrol etmenin neden yararlı olduğunu gösterir.

Kart ile çip aynı şey değildir

Yeşil devre kartı, farklı parçaların yerleştiği daha büyük bir zemindir. Çip paketi onun üzerinde duran parçalardan biri olabilir. Bir kumanda kartında düğmelerin temas yerleri, pil bağlantısı ve sinyal gönderen parça da bulunur. Hepsinin birlikte çalışması gerekir. Bu ayrım, küçük bir çipin önemli olduğunu ama cihazdaki bütün görevleri tek başına üstlenmediğini görmene yardım eder.

Kendi çip haritanı çiz

Bir kâğıda hayalî kumandanın üç bölgesini çiz: tuşları algılama, komutu hazırlama ve sinyali gönderme. Aralarına oklar ekle. Bir bağlantı eksik olursa hangi iş durur? Kullanılmayan pilli bir kumandayı incelemek istersen yetişkinle birlikte, pilleri çıkararak ilerle. Prizle çalışan cihazları açma. Bir iç yapı fotoğrafından yeşil devre kartını ve üzerindeki çip paketlerini bulmak da aynı keşif sorusunu başlatır.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

Telgraf dalgası, ilk solucan, disket, kalpli e-posta ve kalkanla 1903’ten 2017’ye uzanan siber tarih zaman çizgisi
12 dk okumaYeni keşif

Hack’in tarihi: sihirbazın telgrafından fidye yazılımlarına

İlk “hack” bir bilgisayarda değil, 1903’te bir telsiz gösterisinde yaşandı. Sonra bir mısır gevreği düdüğü, “yakala beni” diyen bir program, 75 sentlik bir hesap hatası ve “seni seviyorum” yazan bir e-posta geldi. Bu yazıda 120 yılı aşan merak, şaka, suç ve savunma hikâyesini birlikte geziyoruz.

Yazıyı oku
Bir öğrenci, eski bir hesap yolunu adım taşları olarak izleyip küçük bir robota bağlıyor.
4 dk okumaYeni keşif

El-Harezmi: algoritma kelimesi bir isimden gelir

Algoritma bugün kodun içindeki adım listesi gibi kullanılıyor. Kelimenin kendisi ise dokuzuncu yüzyılda Bağdat’ta hesap yöntemleri yazan bir bilginin adından türedi.

Yazıyı oku
Bitmemiş dişli bir makinenin yanında, girdi, işlem, bellek ve çıktıyı gösteren kâğıt plan duruyor.
4 dk okumaYeni keşif

Charles Babbage: bitmeyen makine, süren fikir

Charles Babbage’ın en ünlü makinesi hiç tam bitmedi. Yine de içinde girdi, işlem, bellek ve çıktı vardı. Bilgisayar daha ortada yokken bu düzen düşünülmüştü.

Yazıyı oku