İlk bilgisayarlar makine diliyle konuşurdu: sadece sayılar. Fortran, bilim insanlarının neredeyse matematik gibi program yazmasına olanak tanıdı.
Fortran, bilimsel hesaplamaları bilgisayara anlatmayı kolaylaştıran erken bir dildi. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Denklemle makine arasındaki mesafe
Bir bilim insanı, binlerce sayı üzerinde aynı hesabı yapmak istiyor. Kâğıttaki formülü biliyor; fakat bilgisayarın çalıştıracağı ayrıntılı komutları yazmak çok daha uzun bir iş olabilir. İlk bilgisayar dönemlerinde makineye yakın programlama yöntemleri yoğun emek gerektiriyordu. Fortran, matematiksel hesapları daha anlaşılır biçimde ifade etme ihtiyacından doğdu. Adı, İngilizce “Formula Translation” ifadesiyle ilişkilidir: formülleri bilgisayarın kullanabileceği biçime çevirmek.
IBM’de John Backus’un öncülük ettiği ekip, bu dili ve onu makine komutlarına dönüştürecek sistemi geliştirdi. İlk Fortran 1957’de kullanıma sunuldu. Onu bütün tarihin ilk programlama dili veya bilgisayarın ilk “gerçek dili” diye adlandırmak doğru olmaz; daha önce de programlama yaklaşımları vardı. Fortran’ın önemli rolü, yüksek seviyeli dillerin pratik ve yaygın kullanımında güçlü bir adım olmasıydı. Tarihteki etki, her zaman ilk olmayı gerektirmez.
İnsan tarifi, makine komutları
İki değeri alıp ortalama hesaplamak istediğinde insan için “topla ve ikiye böl” anlaşılır bir tariftir. İşlemci ise kendi komut düzeniyle çalışır. Derleyici, bir programlama dilindeki kaynak kodu uygun hedef koda dönüştürür. Bu çeviri sözcükleri başka sözcüklerle değiştirmekten ibaret değildir. Programın yapısını anlamak, gerekli işlemleri belirlemek ve onları hedef makinenin kurallarına uygun düzenlemek gerekir.
Bu yüzden bir dilin yararlı olması yalnız okunaklı yazılmasına bağlı değildir. Yazdığın tarifi gerçekten çalıştıracak bir araç da gerekir. Fortran ekibinin önemli işi, derlenmiş programların yeterince verimli çalışmasını sağlamaktı. Bilim insanları daha rahat kod yazarken hesapların aşırı yavaşlamasını istemiyordu. İnsanların kullanabileceği bir dil ile bilgisayarın iyi çalıştırabileceği komutlar arasında köprü kurmak, hem tasarım hem mühendislik problemi oldu.
Bir hesap, binlerce tekrar
Bir deneyde her saniye sıcaklık kaydı aldığını düşün. Üç ölçümün ortalamasını elle hesaplamak kolaydır; çok daha fazla ölçümde tekrar yorucu olur. Program aynı tarifin birçok sayı üzerinde uygulanmasını sağlar. Bilimsel hesaplamalarda diziler, döngüler ve sayısal işlemler bu yüzden önemlidir. Fortran, bu tür işleri ifade etmeye uygun araçlarıyla bilim ve mühendislik programlamasında güçlü bir yer edindi.
Ancak bilgisayarın hızlı hesaplaması, seçtiğin modelin gerçeği doğru anlattığını tek başına kanıtlamaz. Yanlış formülü çok hızlı uygulamak da mümkündür. Ölçümlerin birimi, başlangıç koşulları ve hata payı önemlidir. Bir simülasyonun sonucu etkileyici göründüğünde hangi varsayımlarla üretildiğini sormak gerekir. Programlama dili hesapları yürütür; bilimsel sorunun kurulması ve sonuçların yorumlanması yine insanlar tarafından dikkatle yapılır.
Eski bir ad, yaşayan bir dil
Fortran yalnız müzedeki eski kodlardan ibaret değildir. Dil gelişmiş, yeni sürümleri ve araçları ortaya çıkmıştır. Bilimsel hesaplama ve simülasyon alanlarında kullanılmaya devam eder. Uzun yıllar boyunca geliştirilmiş sayısal programların değerli olması da bu devamlılığın bir nedenidir. Bir aracın yaşını bilmek, onun bugün işe yarayıp yaramadığını anlamak için yeterli olmaz. Görevi, özellikleri ve onu kullanan topluluğu birlikte düşünmek gerekir.
Kendi formül çevirin
Kâğıda iki sayının ortalamasını bulan dört adım yaz: değerleri al, topla, ikiye böl ve sonucu göster. Sonra 4 ile 8 için adımları uygula. Başka bir arkadaşın 10 ile 20 için aynı tarifi kullansın. Tarif değişmeden yeni değerlerde çalışıyor mu? Bu sözde kod Fortran değildir, ama dil tasarımının merkezindeki fikri yakalar: insanın düşüncesini açık bir biçime getirip tekrar uygulanabilir kılmak.