İlk arama motorları: Archie, AltaVista ve öncüleri
Web büyüyünce bulmak zorlaştı. Bir rehber lazımdı; ilk arama motorları bu ihtiyaca yanıt verdi.
İlk arama araçları, web büyüdükçe sayfa bulmayı kolaylaştırmak için ortaya çıktı. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Sayfa aramadan önce dosya aramak
Bir dosyanın internette bulunduğunu biliyorsun, fakat hangi sunucuda olduğunu bilmiyorsun. İnternetin erken döneminde de böyle bir sorun vardı. Archie, 1990’da McGill Üniversitesi’nde Alan Emtage ve çalışma arkadaşlarının geliştirdiği öncü arama araçlarındandı. FTP sunucularındaki dosya adlarını toplayıp aranabilir hale getiriyordu. Bugünkü bir web araması gibi sayfaların bütün içeriğini tarayıp açıklama sunmuyordu; farklı bir bilgi ortamında dosyanın yerini bulmaya yardım ediyordu.
Bu ayrım önemlidir: internet ile web aynı şey değildir. İnternette web sayfaları dışında hizmetler de bulunur. Web öncesindeki arama ihtiyaçlarını bugünkü sayfa aramasıyla birebir eşleştirmek tarihi karıştırabilir. Bir okul dolabındaki kutu adlarını listeleyen defteri düşün. Defter her kutunun içindeki bütün cümleleri bilmez, ama hangi kutunun nerede olduğunu buldurabilir. Archie’nin yaptığı işi bu benzetmeyle anlamaya başlayabilirsin.
Menülerden bağlantılara
Gopher ise bilgileri menüler halinde sunan erken bir internet sistemiydi. Kullanıcı bir menüden başka menüye veya belgeye ilerleyebilirdi. Gopher’ı bir arama motorunun başka adı gibi düşünmemek gerekir; bilgiye ulaşmayı düzenleyen sistemdi. Farklı araçlar “nerede ne var?” sorusuna farklı çözümler sunuyordu. Bazısı bir dizin oluşturuyor, bazısı kullanıcıya gezebileceği menüler sağlıyordu. İnternetin kullanılabilirliği böyle küçük ama önemli adımlarla gelişti.
Web sayfaları çoğalınca yalnız adresi bilenlerin gezebilmesi yeterli olmadı. Arama araçları sayfaları bulup içeriklerini aranabilir dizinlerde toplamaya başladı. AltaVista, 1990’ların ortasındaki güçlü örneklerden biriydi. Büyük ölçekte web metnini aramak, kullanıcıların tek tek site adreslerini öğrenme yükünü azaltıyordu. Yine de bir arama sonucu, o anda bütün internetin canlı ve eksiksiz görüntüsü değildir; aracın bulabildiği ve dizinine aldığı bilgilerden oluşturulur.
Bulmak ve sıralamak farklı işler
Bir sözcük binlerce sayfada geçebilir. Sonuçları bulmakla hangisini önce göstereceğine karar vermek aynı sorun değildir. Google’ın 1990’ların sonundaki yaklaşımı, bağlantı yapısını da sıralamada değerlendirmesiyle tanındı. Bu gelişme, arama tarihinde yalnız daha çok sayfa toplamanın değil, sonuçları anlamlı sıraya koymanın da önemli olduğunu gösterir. Ancak bağlantı önemi, her sayfanın doğru olduğunu kanıtlayan bir ölçü değildir.
Erken araçları yalnız “ilkel ve işe yaramaz” diye düşünme. Çözdükleri ihtiyaçlar ve çalıştıkları ortam bugünkünden farklıydı. Küçük bir dosya dizini, dönemin kullanıcıları için büyük kolaylık sağlayabilirdi. Teknolojinin gelişimi her zaman eski aracın bütün fikirlerinin silinmesi değildir; bazı fikirler yeni sistemlere taşınır. Dizin oluşturmak, arama sorusunu eşleştirmek ve sonuç sıralamak gibi görevleri ayırdığında arama motorunun yaptığı işleri daha açık görebilirsin.
Aynı soruyu iki yerde sor
Bir yetişkinle uygun iki arama aracında aynı bilgi sorusunu dene. İlk sonuçlar ve kısa açıklamalar aynı mı? Aynı sayfa farklı sırada mı görünüyor? Kişisel bilgi kullanmadan farkları not al. Bu küçük karşılaştırma hangi aracın her konuda kesin üstün olduğunu kanıtlamaz. Fakat sıralamanın seçilmiş bir sonuç olduğunu gösterir. Bilgiyi değerlendirirken sonuç numarasına değil, kaynağın kimliğine ve iddiasını nasıl desteklediğine bakmayı unutma.