Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Katherine Johnson: hesapları uzayla örtüşen insan

Bilgisayarlar her hesabı yapamadan önce hesabı insanlar yapıyordu. Katherine Johnson, bu insanların en önemli isimlerinden biriydi.

Dünya küresi ve hesap cetveli, uzay kapsülünün yörüngesini defterde gösteriyor.
Katherine Johnson'ın yörünge hesapları erken uzay uçuşlarının planlanmasına yardım etti. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Bilgisayar sözcüğü bir insanı anlatınca

Bugün bilgisayar dediğinde büyük olasılıkla bir cihaz düşünürsün. Fakat geçmişte computer sözcüğü hesap yapan kişilerin işi için de kullanılıyordu. Katherine Johnson bu insan hesapçılardan ve araştırma matematikçilerinden biriydi. 1918’de Batı Virginia’da doğdu, matematiğe ilgi ve yetenek geliştirdi. 1953’te NASA’nın öncülü NACA’da çalışmaya başladı. Mühendislik araştırmalarında ölçümlerle hesaplar arasında bağlantı kuran insanların emeği, makinelerin tarihi kadar önemlidir.

Bir uçuşun hesabı, yalnız toplamayı hızlı yapmak değildir. Hangi bilgilerin kullanılacağı, hangi yöntemin uygun olduğu ve sonucun ne anlama geldiği düşünülür. Bir sayıyı yanlış birimle almak bütün hesabı etkileyebilir. Bu yüzden Johnson’ın katkısını yalnız hızlı aritmetik yapan biri gibi anlatmak eksik kalır. Matematiksel açıklamalar, kontrol ve araştırma çalışmasının içinde yer aldı; hesaplar gerçek görevlerin hazırlanmasıyla bağlantılıydı.

Yörüngenin ihtiyaç duyduğu sorular

Bir uzay aracının yolunu düşünürken başlangıç konumu, hızı, yönü ve çekim etkileri gibi bilgiler önemlidir. Görevin amacı da hangi hesabın gerektiğini belirler. Johnson, Amerika’nın erken insanlı uzay uçuşlarıyla ilgili yörünge ve uçuş hesaplarına katkı verdi. Astronotların güvenli görevleri, ölçüm, mühendislik, iletişim ve matematik gibi birçok işin birlikte yapılmasını gerektiriyordu. Bir kişinin hesabı, daha geniş ekibin çalışmasında anlam kazanıyordu.

1962’de John Glenn’in Dünya çevresinde yörünge uçuşu hazırlanırken elektronik bilgisayarların sonuçlarını Johnson’ın yeniden kontrol etmesi istendi. Glenn de onun kontrolüne güveniyordu. Bu olay, insanla makine arasında bir yarıştan daha ilginç bir şeyi gösterir: önemli sonuçların doğrulanması. Bir bilgisayar hesap yapabilir, fakat giriş verileri, yöntem ve çıkan sonucun göreve uygunluğu yine incelenmelidir. Güven, yalnız hızlı sonuç üretmekle kurulmaz; sonucun nasıl kontrol edildiği de önemlidir.

İnsan kontrolü makineyi reddetmek değildir

Bir sonucu başka yoldan kontrol etmek, ilk aracın tamamen işe yaramaz olduğunu söylemez. Hesap hatası, yanlış veri veya yanlış varsayım farklı kaynaklardan gelebilir. İki yöntemi karşılaştırmak bunları fark etmeye yardım edebilir. Kendi ödevinde de toplamı yeniden düzenleyerek kontrol edebilirsin. Önemli olan yalnız aynı tuşa ikinci kez basmak değil, sonucu inceleyebileceğin anlamlı bir karşılaştırma kurmaktır. Johnson’ın hikâyesi bu alışkanlığı görünür hale getirir.

Johnson ve çalışma arkadaşları, ırk ve cinsiyet nedeniyle ayrımcılığın bulunduğu çalışma koşullarıyla karşılaştı. Katkıları daha sonra kitap, film ve kurumların anlatımlarıyla geniş kitlelerce öğrenildi. Böyle anlatımlar merak başlatabilir, fakat filmdeki her sahneyi tarihsel belgenin aynısı gibi kabul etmemek gerekir. Asıl çalışmaların kayıtlarına da bakmak yararlıdır. İyi tarih, yalnız astronotun adını değil görevi mümkün kılan birçok insanın emeğini görmeye yardım eder.

Bir hesabın rollerini çiz

Kâğıtta hayalî bir uçuş hesabı için roller yaz: veri toplayan, yöntemi seçen, hesabı yapan ve sonucu kontrol eden. Gerçek yörünge hesaplamaya çalışmadan hangi bilgilerin eksik olabileceğini konuş. Sonra basit bir toplama problemini iki farklı yoldan çözerek kontrolü dene. İki sonuç uyuşmazsa hangi adımı araştırırsın? Katherine Johnson’ın hikâyesinden alınabilecek düşünce, makineye veya insana körü körüne güvenmek değil, güvenilir sonucun arkasındaki çalışmayı anlayabilmektir.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

Telgraf dalgası, ilk solucan, disket, kalpli e-posta ve kalkanla 1903’ten 2017’ye uzanan siber tarih zaman çizgisi
12 dk okumaYeni keşif

Hack’in tarihi: sihirbazın telgrafından fidye yazılımlarına

İlk “hack” bir bilgisayarda değil, 1903’te bir telsiz gösterisinde yaşandı. Sonra bir mısır gevreği düdüğü, “yakala beni” diyen bir program, 75 sentlik bir hesap hatası ve “seni seviyorum” yazan bir e-posta geldi. Bu yazıda 120 yılı aşan merak, şaka, suç ve savunma hikâyesini birlikte geziyoruz.

Yazıyı oku
Bir öğrenci, eski bir hesap yolunu adım taşları olarak izleyip küçük bir robota bağlıyor.
4 dk okumaYeni keşif

El-Harezmi: algoritma kelimesi bir isimden gelir

Algoritma bugün kodun içindeki adım listesi gibi kullanılıyor. Kelimenin kendisi ise dokuzuncu yüzyılda Bağdat’ta hesap yöntemleri yazan bir bilginin adından türedi.

Yazıyı oku
Bitmemiş dişli bir makinenin yanında, girdi, işlem, bellek ve çıktıyı gösteren kâğıt plan duruyor.
4 dk okumaYeni keşif

Charles Babbage: bitmeyen makine, süren fikir

Charles Babbage’ın en ünlü makinesi hiç tam bitmedi. Yine de içinde girdi, işlem, bellek ve çıktı vardı. Bilgisayar daha ortada yokken bu düzen düşünülmüştü.

Yazıyı oku