Elektrik olmadan da hesap yapan makineler vardı. Küçük dişliler döner, sayı değişir; aritmetik mekanikleşirdi.
Mekanik hesap makineleri, dişlilerin hareketiyle işlemleri otomatikleştirdi. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Elektrik olmadan hesap yapmak
Bir hesap makinesinin tuşuna basıyorsun ve sonuç hemen ekrana geliyor. Peki elektrikli ekranlar yokken aynı işlemi bir makineye yaptırabilir miydin? Mekanik hesap makinelerinde sayılar, dönen parçalar ve gösterge konumlarıyla temsil ediliyordu. Bir kolu çevirmek, uygun mekanizmanın hareketini başlatabiliyordu. İçeride sayıları “anlayan” küçük insanlar yoktu; parçaların hangi hareketi birbirine aktaracağı dikkatle tasarlanmıştı. Böylece belirli aritmetik işlemler fiziksel bir düzenin davranışına dönüşüyordu.
Onluk basamak taşımasını düşün: dokuzun üzerine bir ekleyince birler sıfıra döner, onlar bir artar. Bir makinede bu iki hareketi ilişkilendirmek gerekir. Bir gösterge döndüğünde komşu basamağı ne zaman ilerletecek? Taşıma aynı anda birkaç basamaktan geçerse ne olacak? Kâğıtta kolay görünen bu kurallar, gerçek parçalarda hassasiyet gerektirir. Matematiksel fikir kadar sürtünme, üretim ve parçaların birbirine uyumu da makinenin işe yaramasını belirler.
Pascal ve Leibniz’in denemeleri
On yedinci yüzyılda Blaise Pascal toplama ve çıkarma için mekanik cihazlar geliştirdi. Gottfried Wilhelm Leibniz de dört işlem yapmaya yönelik düzenekler üzerinde çalıştı; basamaklı tambur fikri daha sonraki hesap makinesi tasarımlarında etkili oldu. Bu çalışmalar bir anda bugünkü küçük hesap makinesini ortaya çıkarmadı. Farklı kişilerin denemeleri, önceki fikirleri değiştirerek ilerledi. Bir tasarımın tarihini tek bir kahramanın tek bir gecedeki buluşuna indirgemek, bu uzun geliştirme sürecini gizler.
Çarpmayı tekrar eden toplama olarak düşünmek, mekanik hesap fikrine bir pencere açar. Örneğin üçü dört kez toplarsan on iki bulursun. Bir düzenek aynı eklemeyi kontrollü biçimde tekrar edebilir. Gerçek makinelerde bunun için farklı ve daha kullanışlı mekanizmalar geliştirilmiştir. Bu basit açıklama hepsinin iç yapısını anlatmaz; bir işlemin daha küçük hareketlere ayrılabileceğini gösterir. İnsan koluyla sağlanan hareket, tasarımın belirlediği hesap adımlarına dönüşebilir.
Babbage’in daha büyük sorusu
On dokuzuncu yüzyılda Charles Babbage hesap tablolarını üretmek için Fark Makinesi tasarımları üzerinde çalıştı. Ardından daha genel işlemler yapmayı amaçlayan Analitik Makine fikrini geliştirdi. Tasarımda sayıların saklanması, işlem yapılması ve delikli kartlarla programın yönlendirilmesi gibi düşünceler bulunuyordu. Analitik Makine onun yaşamında tamamlanmadı. Fakat çizimler, bir makinenin yalnız tek hesabı değil farklı işlem dizilerini yürütebileceğine ilişkin güçlü bir araştırma ortaya koydu.
Tamamlanmama nedenini yalnız “O çağda uygun malzeme yoktu” diye açıklamak da eksik kalır. Projenin yapımı, kaynakları ve organizasyonu gibi sorunlar birlikte değerlendirilir. Science Museum, Babbage’in Fark Makinesi No. 2 tasarımından hareketle hesaplama bölümünü 1991’de tamamladı. Bu, belirli tarihî planların uygulanabilirliğini göstermesi bakımından önemlidir. Sonraki yapımın çalışması, Babbage’in bütün tasarımlarının o dönemde tamamen bitmiş makineler olduğu anlamına gelmez; tasarım ile gerçekleştirmeyi ayırmak gerekir.
Dişli oranını kâğıtta izle
Birbirine temas eden on dişli ve beş dişli iki çark çiz. Büyük çark bir turda on dişi temas noktasından geçirirken küçük çarkın beş dişi iki kez geçer; küçük çark iki tur döner. Dıştan birbirine geçen bu çarkların dönme yönleri de ters olur. Bu oran, farklı hareket hızlarını ilişkilendirmenin basit bir örneğidir. Yine de bütün hesap makinesinin tek başına açıklaması değildir; gösterge ve taşıma için başka parçalar gerekir.
Sonra kâğıda birler ve onlar için iki gösterge çiz. Sekizden başlayıp üç eklediğinde basamakların hangi sırayla değişeceğini not et. Gerçek bir mekanizma kurmadan, taşımayı hareket olarak düşünmüş olursun. Eski makinelerin fotoğraflarına bakarken artık yalnız metal bir kutu görmezsin. Sayının nerede tutulduğunu, hareketin nasıl iletildiğini ve bir sonraki basamağın ne zaman değiştiğini merak edebilirsin. Hesap makinesinin tarihi, soyut bir kuralın somut parçalarla nasıl çalıştırıldığının da tarihidir.