Kod KâşifiMERAK ET. DENE. KEŞFET.Bir şey öğren

Yayıncı: Kod Kâşifi · Düzeltme bildir

Transistörün icadı: küçük şeyin büyük devri

Vakum tüpleri büyük, kırılgan ve enerji yutucuydu. Transistör ise küçük, sağlam ve verimliydi. Bu fark bilgisayar tarihini değiştirdi.

Büyük sıcak vakum tüpü ile küçük transistör aynı lambayı farklı boyutlarda yönetiyor.
Transistörler daha küçük ve verimli elektronik devrelerin önünü açtı. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.

Küçük bir parçanın iki görevi

Bir bilgisayarın içinde milyarlarca küçük kontrol noktası bulunduğunu düşün. Transistör, elektrik sinyallerini kontrol etmek için kullanılan yarı iletken bir elemandır. Dijital devrelerde anahtar gibi çalıştırılabilir; belirli gerilim aralıkları sıfır ve bir olarak yorumlanır. Bunun yanında sinyali yükseltmek için de kullanılabilir. Dolayısıyla transistör yalnızca açık veya kapalı bir parça değildir; devrede nasıl kullanıldığı yaptığı görevi belirler.

Bir mikrofonun çok küçük elektrik sinyalini işlenebilir hâle getiren devreyle, işlemcide mantık işlemi yapan devre aynı amaç için kurulmaz. Yarı iletken malzemenin özellikleri, transistörün içinden geçen akımın kontrol edilmesini mümkün kılar. Musluk benzetmesi bu kontrol fikrini anlatabilir; ancak gerçek transistörde su, mekanik kapak veya içine yazılmış sıfır bulunmaz. Sıfır ve bir, elektronik durumlara verdiğimiz anlamdır.

1947’deki deneyden milyonlarca devreye

1947'de Bell Laboratuvarlarında John Bardeen ve Walter Brattain ilk çalışan nokta temaslı transistörü geliştirdi. William Shockley'nin de bulunduğu araştırma ortamı ve sonraki çalışmalar transistör teknolojisinin gelişiminde etkili oldu. Üç araştırmacı, yarı iletken araştırmaları ve transistör etkisinin keşfi için 1956 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaştı. İlk örnekler bugünkü çiplerin içindeki çok küçük transistörlere benzeyen bir görünüşte değildi.

Daha önce elektronik cihazlarda kullanılan vakum tüpleri yer kaplıyor, ısınıyor ve enerji tüketiyordu. Transistörler birçok uygulamada daha küçük ve daha dayanıklı devreler kurmayı mümkün kıldı. Fakat buluşun hemen ertesi gün herkesin cebinde bilgisayar oluşmadı. Üretim yöntemlerinin gelişmesi, çok sayıda elemanın tek çipte birleştirilmesi ve devre tasarımının ilerlemesi gerekti. Büyük değişim, bir keşfin üzerine eklenen uzun mühendislik çalışmalarıyla gerçekleşti.

Tek anahtardan mantığa

Bir tek transistör bütün matematik sorularını çözmez. Transistörler birlikte kullanılarak mantık kapıları, bellek hücreleri ve başka devreler oluşturulur. Örneğin iki koşul aynı anda doğruysa çıkış üretme fikri, elektronik bir mantık düzeniyle temsil edilebilir. Bu küçük işlemler uygun biçimde birleştirilince daha büyük hesaplar yapılır. Programın ekranda gösterdiği bir toplama, altta çok sayıda devrenin düzenli çalışmasına dayanır.

Transistörleri küçültmek bir alana daha çok devre yerleştirmeyi sağlayabilir, fakat tek başına her sorunu çözmez. Çipin ısısı, enerji kullanımı, bağlantıları ve hangi işi yapacağı da önemlidir. Bu yüzden yalnızca transistör sayısını karşılaştırıp iki bilgisayardan hangisinin her durumda hızlı olacağını söyleyemezsin. Bir kütüphanedeki kitap sayısı nasıl tek başına aradığın bilgiyi bulma hızını açıklamıyorsa, parça sayısı da tasarımın bütününü anlatmaz.

Telefonun içindeki transistörlere çıplak gözle tek tek bakamazsın. Birçok elektronik parça koruyucu bir paket içinde bulunur; dışarıdan gördüğün siyah kutu yalnızca bir transistör olmak zorunda değildir. Bu nedenle bir cihazı açıp parçalarını saymak iyi bir araştırma yöntemi olmaz. Üreticinin açıklaması, çipin iç düzeni hakkında daha anlamlı bilgi verir.

Benzetmeyi sınamak

Kâğıda iki kutu çiz ve her birine bir koşul yaz: kapı açık, ışık gerekli. Yanına “İkisi de evetse lamba yanar” kuralını ekle. Dört olası durumu deneyerek hangi durumda çıkış verdiğini bul. Bu bir elektronik devre yapmak değildir; küçük kararların nasıl birleşebildiğini gösterir. Sonra güvenilir bir üretici sayfasından bir işlemcinin transistör sayısını araştırırsan model adını ve tarihi de not al; tek sayı farklı çipleri aynı yapmaz.

Kaynaklar ve ileri okuma

KEŞFE DEVAM

Bir sonraki merakın ne?

Telgraf dalgası, ilk solucan, disket, kalpli e-posta ve kalkanla 1903’ten 2017’ye uzanan siber tarih zaman çizgisi
12 dk okumaYeni keşif

Hack’in tarihi: sihirbazın telgrafından fidye yazılımlarına

İlk “hack” bir bilgisayarda değil, 1903’te bir telsiz gösterisinde yaşandı. Sonra bir mısır gevreği düdüğü, “yakala beni” diyen bir program, 75 sentlik bir hesap hatası ve “seni seviyorum” yazan bir e-posta geldi. Bu yazıda 120 yılı aşan merak, şaka, suç ve savunma hikâyesini birlikte geziyoruz.

Yazıyı oku
Bir öğrenci, eski bir hesap yolunu adım taşları olarak izleyip küçük bir robota bağlıyor.
4 dk okumaYeni keşif

El-Harezmi: algoritma kelimesi bir isimden gelir

Algoritma bugün kodun içindeki adım listesi gibi kullanılıyor. Kelimenin kendisi ise dokuzuncu yüzyılda Bağdat’ta hesap yöntemleri yazan bir bilginin adından türedi.

Yazıyı oku
Bitmemiş dişli bir makinenin yanında, girdi, işlem, bellek ve çıktıyı gösteren kâğıt plan duruyor.
4 dk okumaYeni keşif

Charles Babbage: bitmeyen makine, süren fikir

Charles Babbage’ın en ünlü makinesi hiç tam bitmedi. Yine de içinde girdi, işlem, bellek ve çıktı vardı. Bilgisayar daha ortada yokken bu düzen düşünülmüştü.

Yazıyı oku