Wikipedia’nın doğuşu: herkesin yazdığı ansiklopedi
Binlerce uzman yazmak yerine binlerce gönüllü yazdı. Bu fikir hem büyük bir başarı hem de sürekli tartışma oldu.
Gönüllü katkıları ortak ansiklopediyi büyütür; kaynakları denetlemek yine önemlidir. Kod Kâşifi için üretilen yapay zekâ illüstrasyonu.
Bir ansiklopediye gönüllüler katıldı
Wikipedia 15 Ocak 2001'de başlatıldı; başlangıcında Jimmy Wales ve Larry Sanger'ın rolleri vardı. Daha önce uzman katkılarıyla oluşturulmaya çalışılan Nupedia projesiyle ilişkili bir ortamdan gelişti. Wiki yaklaşımı, sayfaların ortaklaşa düzenlenebilmesini kolaylaştırdı. Gönüllüler maddeleri yazabilir ve değiştirebilirdi. Hızla büyümesi, bilgilerin tek bir yazarın masasından çıkması yerine birçok insanın katkısıyla bir araya gelmesine dayandı.
Bu yapı “Kim ne yazarsa sonsuza kadar doğru kabul edilir” anlamına gelmez. Değişiklikleri izleyen gönüllüler, sayfa geçmişleri, tartışmalar ve otomatik araçlar bulunur. Bazı sayfaların düzenlenmesi belirli koşullarda sınırlanabilir. Yanlış bilgi düzeltilmeye çalışılır, ancak her hata hemen fark edilmez. Açık katkı, denetim ihtiyacını ortadan kaldırmaz; denetimin de ortak ve sürekli bir çalışmayla yürütülmesini gerektirir.
Maddenin görünmeyen tarafı
Bir maddenin geçmişi, daha önce hangi değişikliklerin yapıldığını gösterebilir. Tartışma sayfasında anlatım veya kaynaklarla ilgili görüşmeler bulunabilir. Bu alanlar, ekrandaki metnin nasıl oluşturulduğunu anlamaya yardımcı olur. Bir cümlenin birden fazla kişi tarafından tartışılması onun otomatik olarak yanlış olduğunu göstermez; fakat incelemeye değer bir işaret olabilir. Ansiklopedi metninin arkasındaki çalışma süreci de okunabilecek bilgi taşır.
Kaynak notları, iddianın dayanağına gitmek için önemlidir. Bir kaynakta ne yazdığını gerçekten açıp okumadan onu kendi ödevinin kaynağı gibi göstermek doğru olmaz. Wikipedia'daki cümleyle kaynak belgenin aynı şeyi söyleyip söylemediğini karşılaştır. Kaynak bağlantısı açılmayabilir veya sadece belirli bir ayrıntıyı destekleyebilir. Kaynak sayısı tek başına güvenilirlik puanı değildir; kaynakların niteliği ve iddiayla ilişkisi gerekir.
Ödevde iyi bir başlangıç
Yeni bir konuya girişte Wikipedia temel kavramları ve araştırılacak adları bulmana yardımcı olabilir. Öğretmenin ödevde hangi kaynakları kabul ettiğini belirtir. Maddeden bilgi aldıysan bunu gizlememelisin; daha sonra incelediğin asıl kaynakları da doğru gösterirsin. Bilim kurumları, kütüphane katalogları ve özgün araştırmalar gibi kaynaklarla kontrol etmek, metni kopyalamak yerine konuyu daha iyi anlamanı sağlar.
Bir Türkçe madde seçip bir tek somut iddiayı incele: bir eserin yılı veya bir olayın tarihi gibi. Dipnot varsa aç, iddiayı destekleyen bölümü bul ve tarihi not et. Başka dildeki madde farklı bilgi verebilir; aynı başlık altında iki dilin aynı metni taşıdığı varsayılmaz. Bu küçük çalışma, internetten cevap almakla cevabın nasıl oluştuğunu araştırmak arasındaki farkı gösterir.
Sayı yerine destek aramak
Sayfanın altında çok sayıda kaynak görmek etkileyici olabilir. Ama aradığın cümlenin yanında hiç dayanak bulunmuyorsa genel kaynak kalabalığı bunu tek başına çözmez. Önce kendi sorununla ilgili bölümü, sonra onun kaynaklarını izlersin. Gerektiğinde öğretmenine danışarak araştırmayı sürdürebilirsin. Gönüllü ansiklopedi, bütün bilgiyi düşünmeden teslim edeceğin son durak yerine, yeni kaynaklara geçebileceğin bir başlangıç haritası olarak kullanılabilir.